Durft de SPD de sleutel tot de Duitse coalitie te pakken?

Schulz speelt heel wankel spel met partij en landsbelang

Het tot voor kort onvoorstelbare is nu de enige uitweg: een nieuwe Grote Coalitie van CDU en SPD, de twee verliezers van de Duitse verkiezingen. SPD-leider Schulz moet echter uitkijken voor verzet in zijn eigen partij.

SPD-leider Martin Schulz houdt een persconferentie in Berlijn na een overleg van de partijtop. Komende week zal de SPD beslissen over mogelijke deelname aan een nieuw kabinet met Merkel. Foto getty

Verliezers aan de macht, die tekst staat deze week op de cover van het Duitse weekblad Der Spiegel, boven een tekening van Martin Schulz en Angela Merkel met bokshandschoenen. Uitgeput hangen ze tegen elkaar aan. Hun verwondingen verraden dat de toenadering geen teken van eensgezindheid is, maar praktische noodzaak.

Het is een treffend beeld aan de vooravond van de, volgende, ontknoping van de Duitse formatie: gaat de SPD tóch met de CDU om de tafel voor onderhandelingen over een nieuwe Grote Coalitie, ondanks de grote verkiezingsverliezen van beide partijen en Schulz' aanvankelijke weigering? Schulz en zijn partij zullen er op het partijcongres van komende donderdag over beslissen.

De CDU wil het. Een trits gewichtige en minder gewichtige christen-democraten wees de SPD-collega's de afgelopen week op het landsbelang en de verantwoordelijkheid van Duitsland in Europa. De aansporingen klinken net te schril om de achterliggende wanhoop te verdoezelen. Dit is de laatste mogelijkheid voor een voortzetting van het tijdperk-Merkel. En op de tijd ná Merkel lijkt de partij nog helemaal niet voorbereid.

Ook het Europese buitenland jaagt Schulz in Merkels armen. Zelfs de Griekse premier Alexis Tsipras, bepaald geen Merkel-fan, zou per sms voor een Grote Coalitie hebben gepleit, zo schreef de Frankfurter Allgemeine Sonntagszeitung. Emmanuel Macron zou Schulz persoonlijk hebben aangespoord.

Sleutelpositie

De sleutel ligt bij de SPD. Dat is even onverwacht als ironisch. De afgelopen jaren vocht Schulz' voorganger Sigmar Gabriel een verbitterde strijd voor erkenning van het sociaal-democratische aandeel in het Duitse regeringsbeleid, maar hij kwam nooit uit Merkels schaduw. In de campagne overkwam Schulz hetzelfde. Hij had er in plaats van vier jaar maar vier maanden voor nodig om te beseffen dat hij die situatie ondraaglijk vond.

En nu, na het behalen van de slechtste verkiezingsuitslag ooit, zou de SPD toch weer kunnen regeren, misschien wel onder betere voorwaarden dan vier jaar geleden; de CDU is immers verzwakt. Misschien zou Schulz zijn partij er zelfs een grote dienst mee bewijzen, want in het naar stabiliteit hunkerende Duitsland groeit de steun voor een Grote Coalitie, al is het bij gebrek aan beter.

Maar Schulz treuzelt dat het een aard heeft. Donderdagavond sprak hij bij Bondspresident Steinmeier met Merkel en CSU-chef Horst Seehofer. Daarna zette hij alles op alles om de indruk te vermijden dat hij daar toezeggingen had gedaan.

In het naar stabiliteit hunkerende Duitsland groeit de steun voor een Grote Coalitie. Foto getty

Wel formuleerde de SPD-leider tegen Der Spiegel alvast de twee belangrijkste voorwaarden die zijn partij aan zo'n coalitie stelt. In Europa moet Duitsland de uitgestoken had van Macron grijpen en de Europese Unie 'vernieuwen', onder andere met een Europese minister van Financiën. In de binnenlandse politiek eist hij een groot offensief voor meer sociale rechtvaardigheid, vooral in de zorg en het onderwijs.

Typisch sociaal-democratische eisen, maar op het oog geen eisen die voor een CDU onder leiding van Merkel onbespreekbaar zijn. Uit alles blijkt dat Schulz, misschien ondanks zichzelf, bereid is om de onderhandelingen te openen. Waarom zegt hij dat dan niet gewoon? Natuurlijk treuzelt hij deels om de eventuele onderhandelingspositie met de CDU zo sterk mogelijk te maken. Maar het is in de eerste plaats een signaal naar zijn eigen, diep verdeelde partij, waarvan hij op het congres een hernieuwd mandaat wil. Een mandaat voor samenwerking met Merkel, maar ook voor zijn eigen positie.

#NoGroKo

Want het broeit in de sociaal-democratische gelederen. De kritiek op samenwerking met de CDU wordt het luidst verwoord door de sociaal-democratische jongerenbeweging, de Jusos. Toen Schulz vorig weekend kwam praten op hun partijcongres in Saarbrücken, gingen overal in de zaal borden omhoog met '#NoGroKo', geen Grote Coalitie.

Dit weekend sloten twee prominente SPD'ers zich bij dit protest aan, Malu Dreyer, minister-president van Rheinland-Pfalz en Manuela Schwesig, minister-president van Mecklenburg-Vorpommern, die steeds vaker genoemd wordt als toekomstig lijsttrekker. 'Na de vorige regeerperiode zijn de gemeenschappelijkheden met de CDU op', zei Dreyer tegen een aantal regionale kranten. Schwesig zei dat een vervolg van de Grote Coalitie, 'weiter so', slecht zou zijn voor de SPD en voor Duitsland.

Malu Dreyer (l), SPD-minister-president van Rheinland-Pfalz: 'Na de vorige regeerperiode zijn de gemeenschappelijkheden met de CDU op.' Foto afp

Geen roemloze aftocht

Schulz' positie lijkt dusdanig verzwakt dat toezeggingen aan de CDU op eigen houtje de oppositie in zijn eigen partij vrijwel zeker een momentum zou verschaffen. En dat zou hem op het partijcongres de kop kunnen kosten, als lijsttrekker en misschien ook wel als voorzitter.

Maar Schulz is niet uit Brussel gekomen voor een roemloze aftocht, het lijkt erop dat hij dan nog liever minister wordt in een Merkel-kabinet.

Om dat voor elkaar te krijgen moet hij vooral voorzichtig te werk gaan. Niet boksen, maar mikado spelen. Als een ding beweegt, beweegt alles. Dus mag er tot donderdag niets bewegen.


Hoe staat het nu met de Duitse formatie?

Wat er nog mogelijk is voor Merkel
Na het mislukken van de zwart-geel-groene coalitie resten in Duitsland drie mogelijkheden. Welke van de drie het wordt, hangt in grote mate af van bondspresident Frank-Walter Steinmeier.

Wie is 'opperambtenaar' Frank-Walter Steinmeier?
Bondspresident Frank-Walter Steinmeier speelt een sleutelrol bij het oplossen van de impasse in de Duitse politiek. Wie is hij?

Grande dame van de Duitse stabiliteitspolitiek wiebelt plots aan de rand van het ravijn
Nog vier jaar Merkel, reageerde Europa opgelucht op de uitslag van de Duitse verkiezingen. Na het mislukken van de 'Jamaica-coalitie' wankelt de grande dame van de stabiliteitspolitiek. Waarom stapte de FDP eruit?

Ton Nijhuis: 'Het is dom dat ze de Jamaicacoalitie hebben laten knallen' (+)
De Duitse kabinetsformatie is mislukt. 'Het is dom dat ze de Jamaicacoalitie hebben laten knallen', zegt Ton Nijhuis, directeur van het Duitsland Instituut.

Foto afp