Durf jij het?

Schrik in Enschede: een golfje zelfmoorden van jongeren en pogingen daartoe. Meisjes jutten elkaar op om er een eind aan te maken....

Of de krant pas in de schoolvakantie wilde berichten over het zelfmoordvirus dat begin dit voorjaar in Enschede rondwaarde, was het dringende verzoek van het Stedelijk Lyceum aan de Twentsche Courant Tubantia. Liefst begin augustus pas, als de scholieren verspreid zouden zijn over Franse campings, zeilkampen en vakantiewerk, hun netwerken tijdelijk losgeweekt, de hype geluwd, en de kans op herbesmetting gering.

Want al is zelfdoding een ultiem eenzame daad, groepsprocessen en de aanstekelijkheid zijn berucht en speelden zeker in Enschede een rol.

Begin maart hing een meisje uit de eerste klas zich op. Via internet-chatboxen en mobieltjes, msn en sms, spoorden jonge meiden van 12 tot 15 jaar elkaar daarna aan tot zelfdoding. Vier vriendinnen van het overleden meisje ‘maakten elkaar helemaal gek’, volgens schoolpsycholoog Frank Rijnders in Tubantia. In een mum van tijd waren meiden van andere scholen erbij betrokken. Kort daarop gooide een leerlinge van het ROC zich voor de trein.

Het aantal zelfmoordpogingen nam toe en een van de meiden was zo suïcidaal dat ze moest worden opgenomen. ‘Het was bijna besmettelijk zoals de meiden elkaar opjutten’, aldus Rijnders in Tubantia. ‘Wie durft?’, ging het rond. En: ‘Ken jij Jolanda? Die gaat vanavond zelfmoord plegen.’

Een omvangrijk crisisteam spoorde twaalf betrokken meisjes op en lichtte scholieren, ouders en leerkrachten voor, in een poging de hype in te dammen.

‘Het imitatie-effect bij zelfmoord is bekend, vooral onder jongeren’, zegt Erik Jan de Wilde, hoofd jeugdonderzoek van de GGD in Rotterdam. ‘Ook de gebruikte methoden worden overgenomen.’ Het heeft zelfs een naam: het Werther-effect, naar de hoofdpersoon uit een roman van Goethe uit 1774, Die Leiden des jungen Werther, die zichzelf een kogel door het hoofd schiet als zijn grote liefde onbeantwoord blijft. Vele jonge mannen volgden het voorbeeld van de romanfiguur.

‘Op elke middelbare school is bekend dat na een zelfmoord het risico van een volgende zelfmoord hoog is’, zegt De Wilde, leider van een onlangs gepresenteerd onderzoek naar zelfbeschadiging en zelfmoordpogingen onder scholieren.

Vandaar dat scholen programma’s hebben om na een zelfmoord de geheime, mystieke, romantiserende sfeer weg te nemen. Er mag volgens hulpverleners geen sfeer ontstaan van ‘wat moedig, die durft echt wat’. De dood moet verklaard en betreurd worden zonder te dramatiseren.

Het is bekend dat pubers beïnvloedbaar zijn en gevoelig voor groepsdruk. Dat dat leidt tot roken, drinken en piercings, oké. Maar zelfmoord als mode?

De Wilde: ‘Het zijn nooit meisjes die verder goed in hun vel zitten. Er zit altijd iets van binnen, hulpeloosheid, hopeloosheid, iets dat vaak al jarenlang is opgebouwd. De emmer zit vol, en dan kan iets schijnbaar triviaals – een ruzie, een vriend die het uitmaakt – de druppel zijn.’

Het probleem is: bij veel van de jongeren zít die emmer vol. Tussen 15 en 20 procent heeft depressieve kenmerken. Veel problemen maken ze voor het eerst mee, en voor het eerst hebben ze ook de verstandelijke vermogens die in volle omvang te ervaren. De emoties zijn heftig, de daadkracht ook, maar de relativering ontbreekt nog.

De psycholoog Robert Vermeiren, hoogleraar aan het VU Medisch Centrum in Amsterdam en de Universiteit Leiden, zegt dat de betrokken hersendelen nog niet goed zijn ontwikkeld. Pubers denken meer op korte termijn en zijn daardoor impulsiever.

Volgens De Wilde ontbreekt het bovendien aan ervaring. ‘Als de eerste liefde uitgaat, moeten ze nog leren daarmee om te gaan. Verdriet slijt, er breken weer zonniger perioden aan en dat soort clichés, maar jongeren geloven dat gewoon niet.

‘Ik heb veel verhalen gehoord, en bij jongeren denk je bijna altijd: dat had niet gehoeven. Het gaat om problemen van tijdelijke aard. Dat maakt, vooral bij jongeren, zelfmoord zo ongelooflijk zonde.’

Zelfmoord is dus een gebrekkige manier van omgaan met problemen. Maar wel een aantrekkelijke. De Wilde: ‘Als een jongere ervan overtuigd is dat het met hem niks is en niks zal worden, en hij ziet dat een andere jongere er op zo’n manier een eind aan maakt en daar ook nog veel aandacht mee krijgt, misschien zelfs bewondering, dan kan dat iemand op het idee brengen: dat is tenminste nog íets wat ik kan bereiken.’

‘Zelfmoord lijkt een resolute oplossing voor alles’, zegt ook ontwikkelingspsycholoog Gerrit Breeuwsma van de Rijksuniversiteit Groningen. ‘Meisjes die zichzelf snijden zeggen ook altijd dat het even de psychische druk oplost. Zelfmoord is de ultieme beschadiging van jezelf.

‘Het zijn ook nog oplossingen die volledig onder je eigen controle staan. Dat is aantrekkelijk voor pubers, die erg bezig zijn met hun identiteit. Wie ben ik, wie beschikt over mijn leven, kan ik dat zelf.’

Na verkeersongelukken is suïcide de belangrijkste doodsoorzaak onder jongeren. Elk jaar komen gemiddeld 45 jongeren onder de twintig jaar door suïcide om het leven (13 meisjes en 32 jongens). Onder de 15 jaar komt suïcide gemiddeld zeven keer per jaar voor: vijf jongens en twee meisjes. Het aantal pogingen is een veelvoud daarvan.

In Enschede ‘besmetten’ de meisjes elkaar via mobieltjes en chatboxen. ‘Dat speelt een rol’, zegt Breeuwsma. ‘Dan doen jongeren veel boudere uitspraken dan wanneer ze iets rechtstreeks zeggen. Bovendien valt de context weg. Normaal gesproken lezen mensen aan iemands gezicht af of de ander heel ernstig is of gewoon een beetje stoer doet.’

Daarnaast praten ze over zaken waar ze face to face niet over praten. Breeuwsma: ‘Dat kán gunstig zijn, want zolang mensen over problemen praten, werkt dat beschermend. Maar vriendinnen zijn ook geneigd elkaar iets aan te praten. Ook als het een wens tot zelfmoord is.’ Het probleem is dan niet meer alleen hún probleem, en daarmee lichter.

Eén lid van een vriendinnenclubje neemt het voortouw. De zwakkere meisjes willen niet, maar ze willen ook niet onderdoen en laten zich meeslepen. Jongeren creëren vaak een eigen wereld met eigen normen. Ze hebben het gevoel niet meer terug te kunnen zonder gezichtsverlies.

Dat proces is verbeeld in het verfilmde boek The Virgin Suicides, waarin vijf zussen zelfmoord plegen. Dichter bij huis, in Katwijk, wilde een groepje Gothic-jongeren op 6 juni dit jaar samen van een flat springen. Een klasgenoot kwam erachter en waarschuwde de politie, waarop hulpverleners ingrepen.

Onder jongens speelt dezelfde groepsdruk, zegt De Wilde, maar het geweld is dan vaak naar buiten gericht: groepsgeweld, criminaliteit. ‘Meisjes en vrouwen hebben een soort pact gesloten om zichzelf iets aan te doen.’ Meisjes beschadigen zichzelf veel vaker en doen veel meer zelfmoordpogingen. Maar áls jongens een poging doen, leidt die vanwege de gewelddadige methoden veel vaker tot de dood.

Wellicht zitten jongens als ze een poging doen, al veel dieper in de put. Jongens blijven langer stoer doen, willen alles zelf oplossen. Meisjes geven sneller signalen af. ‘Niet-dodelijk suïcidaal gedrag is ook een manier om aan te geven dat het niet goed gaat. Een heel verkrampte manier weliswaar, want je kunt natuurlijk ook gewoon op iemand afstappen.’

Helaas voelen jongeren zich daar niet toe geroepen. En al helemaal niet om volwassenen met hun problemen lastig te vallen – terwijl die juist tegenwicht kunnen bieden aan opjuttende vriendinnen die zelf ook niet kunnen relativeren.

Uit het onderzoek van De Wilde naar zelfverwonding en suïcidepogingen blijkt dat de helft er vooraf of achteraf met leeftijdgenoten over had gesproken. Slechts een op de twintig had het verteld aan een ouder, hulpverlener of leerkracht.

‘Daar schrokken we enorm van‘, zegt De Wilde. ‘Dat wij, volwassenen, er niets van weten.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden