Dumas' mooiste

Marlene Dumas ontvangt maandag de prestigieuze Johannes Vermeer Prijs 2012. Reden voor V om liefhebbers en Dumas zelf te vragen haar beste werken te bespreken.

Hoe weet je dat iemand de belangrijkste schilder in Nederland van dit moment is? Door de prijs die voor de schilderijen betaald wordt? Het soort tentoonstellingen? De internationale uitstraling? Voor Marlene Dumas gelden alle drie redenen. Ze werd geboren in Kaapstad (1953), verhuisde op haar 23ste naar Amsterdam, volgde de Ateliers '63 en maakte daarna al snel haar eerste meesterwerken. De rest is geschiedenis. Haar schilderij The Visitor werd in 2008 bij veilinghuis Sotheby's voor ruim 4 miljoen euro verhandeld, destijds een recordprijs voor een nog levende, vrouwelijke kunstenaar. In datzelfde jaar kreeg Dumas overzichtstentoonstellingen in Los Angeles en New York. En haar werk is inmiddels aangekocht door musea en verzamelaars over de hele wereld. Voorwaar geen sinecure.


Niet vreemd dat haar uitnemende kunstenaarschap nu met een prestigieuze prijs wordt bevestigd. Aanstaande maandag ontvangt Dumas in Delft de Johannes Vermeer Prijs 2012, 'vanwege haar uitzonderlijke schilderkunstige talenten en haar ongeëvenaarde vermogen menselijke emoties in beeld vast te leggen', aldus de jury. De Nederlandse staatsprijs voor de kunsten, 100 duizend euro groot, werd door de regering in 2008 ingesteld om uitzonderlijk artistiek talent te eren en verder te stimuleren.


De toekenning is voor V een reden vijf kenners aan het woord te laten, die haar werk bewonderen en Dumas op verschillende manieren kennen, plus de kunstenaar zelf. Alle zes lichten ze hun lievelingswerk uit het omvangrijke oeuvre toe.


Erik Kessels, reclamemaker, kunstenaar en bewonderaar: Het Kwaad is Banaal, 1984

'Alles klopt bij Marlene. Zoals ze praat over dingen, zoals ze schrijft en zoals ze schildert: alles klopt, alles is intuïtief en associatief. Toen ik tien jaar geleden met haar samenwerkte aan het videoproject Loud&Clear stuurde ze weleens brieven of kaartjes die heel intuïtief waren geschreven. Er stonden dingen in de kantlijn gekrabbeld, belangrijke dingen waren groter geschreven; alles klopte.


'Zo'n 25 jaar geleden zag ik voor het eerst werk van haar. Ik liep stage vlakbij het Van Abbemuseum in Eindhoven en Marlene had daar een tentoonstelling. Vanaf die tijd ben ik altijd gefascineerd gebleven. Een van de mooie dingen is dat het werk heel organisch is, heel aards. Ik zag eens een serie portretten van haar op de Documenta in Kassel: het was of je er doorheen kon voelen. Door de heel eigen manier waarop ze dingen vertaalt naar haar werk, wordt het soms heel tactiel.


'Mij persoonlijk inspireert hoe ze dingen maakt. Er zit iets ongecontroleerds in haar werk. Ze kan waanzinnig goed schilderen op een ambachtelijke manier, maar af en toe doet ze iets dat bijna kinderlijk is, dat niet lijkt te kloppen. Dat is die intuïtie - het is bijna een gave. Je kunt niet alles controleren, lees ik daaruit. Soms moet je iets loslaten om andere invloeden toe te laten.


'Het is ook mooi hoe er altijd frictie terugkomt in haar werk. Ze heeft de laatste jaren politieke werken gemaakt, zoals haar serie over de muur tussen Israël en de Palestijnse gebieden en portretten van Osama bin Laden en Mohammed B. De laatste heeft iets menselijks en humaans, wat ingaat tegen het beeld dat van hem is geschetst in de media. Ze kan dingen heel goed een andere lading geven.


'Een van de eerste werken die ik meteen waanzinnig mooi vond indertijd in het Van Abbe, was haar zelfportret Het Kwaad is Banaal. Waarom zit die vlek op dat gezicht of waarom zit die paarse kleur op die hand? Je kunt dat ook níet doen. Er zit controle in, maar die controle is ook weer losgelaten. Het klopt allemaal.' NW


Connie Butler, hoofdconservator tekeningen, Museum of Modern Art, New York: The Painter, 1994

'Marlene is een kliederige kunstenaar. Ze werkt heel gevoelsmatig en fysiek. Als je naar zo'n lichaam kijkt met die verfhanden, in haar schilderij The Painter, dan zegt dat natuurlijk ook iets over Marlene zelf. Over het proces van schilderen. Marlene maakt echte schilderijen. Ze schildert goed. Weet wat ze met verf kan doen. Internationaal sluit haar werk aan bij de schilderijen van Peter Doig en Luc Tuymans en de tekeningen van Kara Walker. Maar ook bij Alex Katz en Willem de Kooning. Daar komt ze uit voort. Daarom vond Marlene het ook zo spannend om in het MoMA een overzichtstentoonstelling te hebben. Het MoMA is een echt schilderijenmuseum, met werk van De Kooning, Pollock en andere abstract expressionisten.


'Ik heb bij de organisatie van die tentoonstelling veel van haar geleerd. Meer dan van andere kunstenaars. Door haar manier van ophangen, het samenstellen van de catalogus. Ook daarbij ging ze intuïtief te werk. Overigens waren de reacties nogal uiteenlopend. Marlene is een controversieel kunstenaar. Ze roept zowel gepassioneerde bewondering op als sterke afwijzing.


'The Painter is een ongelooflijk schilderij. Heel verontrustend. Vooral door de psychologische spanning. Het is een portret van haar dochter Helena, toen die 3 of 4 was. Ze had met waterverf gespeeld in de tuin. Daarvan was een foto gemaakt die Marlene lange tijd in haar atelier heeft opgehangen. Marlene schilderde haar, terwijl ze voor zich uit staart. Verlegen en wat schuldig dat ze zo onder de verf zit. Marlene is een geweldige schilder van kinderen. En hier doet ze dat met haar eigen kind. Het is een demonisch beeld. Helena als een preseksueel kind, ouder dan ze in werkelijkheid was en daardoor bigger than life.


'Wat me van begin af aan ook trof, was dat ze iets te melden had over het lichaam, over gender, politiek, rassen, het gemedialiseerde beeld. Hoe we naar nieuwsfoto's kijken, omgaan met internet. Toen ik haar werk begin jaren negentig voor het eerst zag, in New York bij de galerie van Jack Tilton, sloten die thema's aan bij de politieke ontwikkelingen en het rassenvraagstuk in Amerika. Ik was gelijk enthousiast.' RP


marlene dumas: don't talk to strangers, 1977

'Vaak dacht ik dat ik liever een schrijver wilde zijn, maar dan zouden het heel dunne boeken worden, waarin het midden leeg zou blijven en het alleen om het einde en het begin zou gaan.


'Ik heb veel brieven in mijn leven geschreven en veel ontvangen. Vooral in mijn eerste jaren in Nederland. (Ik heb dozen vol van die brieven, de meeste van en aan mijn moeder, maar ook van vrienden en geliefden.)


'Alhoewel ik ook veel koppen heb geschilderd en veel lichamen uit waterverf heb laten ontstaan, zoek ik naar een vorm voor dat wat zich tussen mensen afspeelt en niet hoe zij eruitzien.


'Daarom is dit werk op papier zo belangrijk voor mij, omdat het voor het eerst daaraan voldoet. Het is een werk op en van papier, samengesteld uit verscheurde brieven die met plakband op een achtergrond van olielijnen zijn bevestigd.


'Het is een werk zonder illusies. Met als hoofdzaak het begin en einde van deze persoonlijke brieven gericht aan mij. Het illusionisme dat nodig is om een menselijk portret op te roepen is hier afwezig.


'Het is grappig en droevig tegelijk. Zoals een jukebox in een kroeg. Handschrift als tekening. Kunst als liefdesbrief aan vreemdelingen.'


Pieter Dumas, broer van Marlene Dumas: Die Baba, 1985

'Mijn keuze is het schilderij Die Baba. Omdat ik zelf het onderwerp ben - het is een portret van mij - geloof ik dat Marlene een heel belangrijk aspect van mijn latere persoonlijkheid al in mijn babystadium heeft weten te benadrukken. Namelijk: die kritische blik van wantrouwen in de mensheid en de poging tot consequentie tussen woord en daad.


Het traditionele beeld van de goedkeurende glimlach van een jong kind heeft Marlene vervangen door een volwassen profetisch oordeel over kwaad en liefdeloosheid. Mogelijk ook een woede over de aantasting van menswaardigheid.'


Paul Andriesse, galeriehouder, Amsterdam: Dead Girl, 2002

'Ik ken Marlene al vanaf het moment dat ze arriveerde in Nederland, omstreeks 1976. Mijn broer kwam met haar aanzetten: ze zaten samen op Ateliers '63. Vroeger had ik om het jaar een tentoonstelling van Marlene, maar nu heeft ze ook galeries in Londen, New York en Tokio en ze verdeelt haar nieuwe galerietentoonstellingen evenredig. Nu is er om de zes jaar hier een expositie; de eerstvolgende keer zijn wij weer aan de beurt.


'Sinds de veilinghuizen zich met haar werk gingen bemoeien zijn de prijzen de lucht ingeschoten. Ik verkoop in principe niet aan beleggers of aan mensen die het willen doorverkopen, maar nu ze zo bekend is, komen er hele volksstammen langs. Je hebt geen zicht meer op wat er binnenloopt. Het overkomt ons.


'Behalve haar werk, vind ik de titels bijzonder. Ze sturen het werk. Denk maar aan de titel Die antwoord op die Huweliksaanzoek. Een beeld alleen is vaak moeilijk te doorgronden. Het krijgt betekenis zodra je er woorden aan hecht. Die titels verwijzen zowel naar het kunstwerk zelf als naar de afbeelding, bijvoorbeeld bij de serie tekeningen van hoofden onder de titel Black Drawings. Het zijn allerlei hoofden, de meeste van zwarten, maar de titel heeft ook betrekking op de oostindische inkt waarmee ze zijn gemaakt.


'Marlene is een betrokken kunstenaar. Soms heeft haar werk een politieke connotatie, maar het is nooit partijpolitiek. Het is meer zoals Bob Dylan een protestzanger is: uit verwondering. In haar werk komt haar maatschappelijke engagement terug. Dat is typerend voor haar. Daarom geeft ze ook les aan jonge kunstenaars op de postacademische opleiding De Ateliers: ze vindt het belangrijk. Net als schrijven. Ze schrijft soms in een gedichtachtige vorm, wat ook een manier is om zichzelf duidelijk te maken aan de kijkers. Voor andere kunstenaars zijn dit vaak perifere bezigheden, maar voor Marlene is het noodzakelijk.


'Een favoriet werk kiezen uit haar grote oeuvre is moeilijk. Hou het maar op het schilderij Dead Girl, uit 2002. Het is niet makkelijk om naar te kijken, je gaat je bijna afwenden. Dat bloed dat uit die mond komt... je wordt er angstig van. Maar het is ongelooflijk mooi en sterk.' NW


Dominic van den Boogerd, directeur De Ateliers, Amsterdam: Dead Marilyn, 2008

'Ik zag het schilderijtje Dead Marilyn voor het eerst in het Museum of Contemporary Art In Los Angeles. Het hing aan het einde van Marlenes tentoonstelling Measuring Your Own Grave, in 2008. Het maakte gelijk een verpletterende indruk, zo klein als het is. Heel intens. Het schilderij is gebaseerd op een autopsiefoto van Marilyn Monroe, Amerika's grootste sekssymbool. Doordat het een doodsportret is, veranderde haar beeltenis in de Norma Jean die ze vroeger was. Marlene moet angst hebben gehad het te schilderen. Zo griezelig is het beeld. Dat krijtwitte gezicht; die haren steil naar achteren. Een beetje voodoo-achtig. Het is een morsig schilderijtje, bezoedeld haast, maar zeer effectief: wat vegen, krassen en spetters, meer is het niet.


'De kracht van het schilderij zit 'm in de demasqué van de schoonheid, van de glamour van Hollywood en de Amerikaanse droom. De desillusie. Van ster naar sterveling. Daarom was het ook zo goed dat het in Los Angeles hing. Ik herinner me nog dat we de avond na de opening in Los Angeles langs het hotel liepen waar Monroe destijds een rendez-vous had met John F. Kennedy. Dan besef je dat Dead Marilyn ook het einde van een tijdperk symboliseert.


'Marlene ontmoette ik voor het eerst toen ik zelf nog student was op de Academie voor Beeldende Vorming in Tilburg, rond 1980. Zij gaf daar voor korte tijd les, net als Jan Dibbets en René Daniëls. Een paar enerverende jaren. Nu is ze al weer vijftien jaar begeleider op De Ateliers. In haar omgang met de deelnemers is Marlene heel direct. Je hebt gelijk een gesprek dat ergens over gaat. Ze snijdt onderwerpen en thema's aan. Ze heeft uitgesproken opvattingen. Deelnemers kunnen zich daartegen afzetten of zich eraan optrekken. Marlene is een ijkpunt.


'Wat haar onderscheidend maakt? Dat ze niet alleen geïnteresseerd is in wat de deelnemers maken, maar dat ze hen ook ondersteunt. Marlene schrijft teksten voor hun catalogi, houdt toespraken bij openingen, ze financiert filmproducties. Daarin is ze heel actief. Maar weinigen weten dat. Het gaat verder dan een dagje lesgeven. Als je jong bent en onbekend, is het fantastisch als iemand zich voor je opwerpt.' RP


Extra: Dumas in het echt

In Galerie Paul Andriesse te Amsterdam is van 30 oktober tot 24 november een presentatie van Dumas' werk te zien ter gelegenheid van de Johannes Vermeer Prijs. Zie paulandriesse.nl. In het Stedelijk Museum in Amsterdam is een speciaal zaaltje met schilderijen van haar ingericht. De foto van Dumas is gemaakt door Anton Corbijn.


ExtraL Bijna kinderlijk

'Ze kan waanzinnig goed schilderen op een ambachtelijke manier, maar af en toe doet ze iets dat bijna kinderlijk is, dat niet lijkt te kloppen. Dat is die intuïtie - het is bijna een gave', zegt Erik Kessels, reclamemaker, kunstenaar en bewonderaar over het werk van Marlene Dumas.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden