Reportage

Duizenden Zweedse jongeren kiezen al jaren vrijwillig voor de vuurlinie: ‘Een jaar in het leger is een goede ervaring’

Nederlandse jongeren en zij-instromers kunnen vanaf 2023 kiezen voor een ‘dienjaar’ bij defensie. Zweden kent zo’n dienstplicht-nieuwe stijl al langer. Alle 18-jarigen worden daar op militaire ambities gescreend. En dus oefenen Filip en Carl met een Leopard-tank in de Zweedse modder van Skövde.

Jeroen Visser
Filip Hedin (19) Beeld Ylva Sundgren
Filip Hedin (19)Beeld Ylva Sundgren

De 19-jarige Filip Hedin uit het Zweedse Karlstad gaat op zijn tank staan om een beter zicht te krijgen. De geur van een oververhitte motor waait over het modderige oefenterrein en er komt vieze rook uit een van de andere tanks. Enkele collega-militairen proberen te achterhalen wat er binnen in de Leopard-tank is misgegaan. ‘Ach, dat is die ouwe weer’, zegt Hedin. ‘Daar is wel vaker iets mis mee.’

Nog maar een paar weken is Hedin in training bij de tankdivisie op de militaire basis in Skövde in Midden-Zweden, maar hij klinkt nu al geroutineerd. In korte tijd worden hij en vier andere dienstplichtigen opgeleid voor een van de vier functies in de tankeenheid: bestuurder, schutter, lader en commandant. Hedin oefent vandaag met het rijden van de tank over een modderig oefenparcours vol kuilen, zandheuvels en plassen. ‘Het is heel anders sturen dan in een auto. Je moet eerst veel gas geven en dan pas de bocht nemen’, aldus Hedin. Uit het bos achter hem klinkt mitrailleurvuur.

Tankoefening in Skövde. Beeld Ylva Sundgren
Tankoefening in Skövde.Beeld Ylva Sundgren

Dat de jonge Zweed een uniform draagt en niet in de collegebanken zit of op backpackreis is, komt doordat Zweden in 2017 de dienstplicht weer heeft ingevoerd. Onder de dienstplicht-nieuwe stijl moeten alle 18-jarigen een vragenlijst invullen. Op basis daarvan worden 20 duizend jongeren opgeroepen voor de keuring. Aanvankelijk werden alleen de meest gemotiveerden uitgekozen, maar nu het leger meer rekruten nodig heeft, moeten ook minder gemotiveerden in dienst.

‘Wat doe ik hier?’

Hedin en de anderen begonnen deze zomer aan hun dienstplicht, die ongeveer een jaar duurt. Van scholier naar militair, dat was wel even wennen, erkent Hedin. Het zijn lange dagen, soms van 6 uur ’s ochtends tot 11 uur ’s avonds, je slaapt met zijn allen in een muffe barak. ‘De eerste twee weken waren het moeilijkst. Je hebt geen ruimte voor jezelf en dan die boze commandanten die tegen je schreeuwen. Op een bepaald moment dacht ik: wat doe ik hier?’

Het Zweedse model is dé inspiratiebron voor het deze maand aangekondigde Nederlandse ‘dienjaar’. Jongeren en zij-instromers op zoek naar een tussenjaar of sabbatical kunnen vanaf 2023 een jaar betaald meedraaien in het Nederlandse leger – mits ze door de keuring komen. Deelnemers krijgen een opleiding van een paar maanden waarna ze bij een defensieonderdeel worden gestationeerd.

De dienstplicht-nieuwe stijl: duizenden gemotiveerde jongeren worden ervoor geselecteerd. Beeld Ylva Sundgren
De dienstplicht-nieuwe stijl: duizenden gemotiveerde jongeren worden ervoor geselecteerd.Beeld Ylva Sundgren

Er loopt nu een proefprogramma waarbij 35 jongeren aansluiten bij een eenheid pantserhouwitsers – het zwaarste geschut van de landmacht. ‘Het dienjaar is goed voor je persoonlijke ontwikkeling en goed voor de samenleving’, zei staatssecretaris Christophe van der Maat begin november bij het televisieprogramma Jinek. Ook defensie heeft baat bij het dienjaar, want de strijdkrachten kampen met grote personeelstekorten. De hoop is dat een deel van de jongeren na het dienjaar beroepsmilitair wordt. De vraag is of een vrijwillig dienjaar voldoende is om genoeg rekruten te werven. In Zweden weten ze inmiddels: een beetje dwang is nodig.

Slapende dienstplicht

De meeste Europese landen hebben tegenwoordig een slapende dienstplicht. Dat betekent dat er formeel wel dienstplicht is, maar geen ‘opkomstplicht’. In Nederland werd de opkomstplicht in 1996 stopgezet, jongeren krijgen nog wel een dienstplichtbrief. Zweden, dat als niet-Navo-lid zelf verantwoordelijk is voor zijn verdediging, hanteerde de opkomstplicht nog tot 2010. Tot die tijd werden jaarlijks tienduizenden mannen opgeroepen voor de keuring. Het aantal geselecteerde dienstplichtigen werd vanaf de jaren negentig wel afgebouwd en vanaf 2010 rekruteerde het leger nog louter vrijwilligers.

Maar zeven jaar later kwam de Zweedse regering alweer terug op die beslissing. ‘We waren niet in staat om alle vacatures bij het leger te vullen’, zegt Marinette Nyh Radebo van de Zweedse selectie- en keuringsdienst, Plikt- och prövningsverket. Het leger kwam jaarlijks zo’n 1.500 man tekort. Ook de Russische annexatie van de Krim in 2014 speelde een rol. ‘Alle politieke partijen waren het erover eens dat de veiligheidssituatie was verslechterd en dat de strijdkrachten meer geld en mankracht nodig hadden.’

Op het militair oefenterrein in Skövde. Beeld Ylva Sundgren
Op het militair oefenterrein in Skövde.Beeld Ylva Sundgren

Terug naar de massale (en kostbare) opkomstplicht, dat wilde de Zweedse regering niet, onder meer omdat daarvoor de capaciteit (gebouwen, materiaal) ontbrak. In plaats daarvan bedachten beleidsmakers een dienstplicht-nieuwe stijl – met een kleine groep gemotiveerde deelnemers. Het keuringscentrum kreeg de opdracht jaarlijks vijfduizend gemotiveerde rekruten af te leveren. Vrouwen vallen nu ook onder de dienstplicht, dat was voorheen niet het geval.

Online-enquête

En dus vullen nu jaarlijks alle Zweedse 18-jarigen, zo’n 100 duizend, een online-enquête in met zestig vragen. Die gaan over hun sociale leven, fysieke en mentale gezondheid en hun interesse in militaire dienst. Eenvijfde van hen wordt daarna opgeroepen voor de keuring, aangevuld met Zweden die zich vrijwillig aanmelden.

De keuring begint met een toets die binnen 80 minuten moet worden afgerond. Wie dat niet haalt, kan meteen vertrekken. Daarna volgen fysieke testen, hoor- en gezichtscontroles en een gesprek met een psycholoog. De selectie duurt een dag en is een complexe puzzel waarbij de keurders ook kijken voor welke functies de jongeren het meest geschikt zijn. ‘Er is geen ideaal type’, zegt Radebo. ‘Het gaat zeker niet altijd om spierkracht of uithoudingsvermogen.’

‘Je groeit als persoon’

Filip Hedin kwam terecht bij de tankdivisie in Skövde. ‘Ik denk dat het misschien iets te maken heeft met de fysieke vereisten. Ik heb een goed uithoudingsvermogen. Ik zat bij het zwemteam en deed mee op nationaal niveau’, zegt hij. ‘En ik heb mijn rijbewijs al.’

Ook Hedin vulde aan het begin van het traject ‘ja’ in op de vraag of hij interesse had in het leger. Waarom? ‘Ik dacht dat het een goede ervaring zou zijn.’ Zijn vrienden waren niet allemaal even enthousiast. ‘Mijn vriendin was boos, maar ze liet me wel gaan.’

Ook Carl Sävhage (19) uit Trollhättan, die bij dezelfde divisie traint, klikte ‘ja’ aan. ‘Mijn oom is majoor bij de luchtmacht, mijn vader heeft ook in dienst gezeten. Daarnaast wist ik nog niet wat ik wilde doen na school. Het is een fijne pauze. Je groeit als persoon, van scholier naar volwassene.’ De hechte groepsvorming is volgens Sävhage een van de fijnste dingen tot nu toe. ‘Je maakt hier vrienden voor het leven’, zegt hij. ‘In ons peloton zijn we allemaal nerds die van auto’s en techniek houden’.

Carl Sävhage (19) Beeld Ylva Sundgren
Carl Sävhage (19)Beeld Ylva Sundgren

Toen de dienstplicht weer werd geactiveerd, leidde dat in Zweden niet tot veel discussie. Ook de mededeling van de regering, begin maart, dat gezien de oorlog in Oekraïne het rekruteringsaantal misschien wordt verhoogd, leidde niet tot debat. ‘Alle politieke partijen zijn het erover eens dat de dienstplicht nodig is’, aldus Nyh Radebo van de keuringsdienst. ‘Wat meespeelt is dat Zweden gewend zijn aan de dienstplicht, omdat deze heel lang heeft gegolden.’

De keuringsdienst moet elk jaar meer rekruten gaan afleveren – tot achtduizend in 2025. Dit jaar bleek de groep ja-zeggers niet afdoende om voldoende geschikte kandidaten te vinden. Daarom werden duizend jongeren opgeroepen die nee hadden aangekruist op hun formulier. De eerste nee-zeggers zullen dus in 2023 in dienst gaan. ‘Bij hen keken we naar criteria als atletisch vermogen of goede schoolprestaties op het gebied van ict of wiskunde.’ De vraag is hoe gemotiveerd die groep zal zijn.

Richard Löfgren (26) Beeld Ylva Sundgren
Richard Löfgren (26)Beeld Ylva Sundgren

Ongemotiveerde dienstplichtigen

De leider van de tankdivisie, luitenant Richard Löfgren (26), een brede man met een gekromde pet op, zegt ook nu al weleens ongemotiveerde dienstplichtigen tegen te komen. Want soms zijn jongeren aanvankelijk positief over een jaar in het leger, maar bedenken zich. Dan is het te laat, want wie wordt opgeroepen, moet komen. ‘Ik vertel ze dat het collectief zo sterk is als de zwakste schakel’, aldus Löfgren. ‘Dat is vaak genoeg om ze te motiveren.’

‘Sommige rekruten die hier niet willen zijn, hebben het gevoel dat ze iets missen, zoals feesten of studeren’, zegt Lars-Erik Midbrandt (39), die verantwoordelijk is voor het opleiden van de dienstplichtigen op de basis in Skövde. Daar werken drie dienstplichtconsulenten met wie de rekruten kunnen praten. Volgens Midbrandt is de grootste uitdaging ‘dat mensen die allemaal een verschillende achtergrond en opvoeding hebben goed samen moeten werken’. Ook verwachtingsmanagement is belangrijk. ‘Door bijvoorbeeld oorlogsfilms zijn verwachtingen niet altijd realistisch.’

Lars-Erik Midbrandt (39) Beeld Ylva Sundgren
Lars-Erik Midbrandt (39)Beeld Ylva Sundgren

Zweden mogen zich beroepen op gewetensbezwaren. Dat kunnen ze bijvoorbeeld op het keuringscentrum met de psycholoog bespreken. Nadat ze zijn opgeroepen kan dat ook nog, maar dan begint het leger eerst een onderzoek. Vorig jaar werden zeven aanvragen behandeld (en goedgekeurd). Het komt ook voor dat jongeren dienst weigeren of na verlof niet terugkomen. Sinds de herinvoering van de dienstplicht hebben diverse jongeren een gevangenisstraf gekregen omdat ze dienst weigerden nadat ze waren opgeroepen.

Moeders bellen

Nog altijd hebben Zweedse jongeren enige grip op de vraag of ze het leger in gaan. Ze kunnen in de onlinevragenlijst aangeven geen interesse te hebben en wellicht hun fysieke en mentale conditie slechter afschilderen. Maar volgens Nyh Radebo komt dat maar weinig voor. ‘Natuurlijk zeggen sommigen dat ze alle ziekten van de wereld hebben, maar dit is tegen de wet en ze kunnen een boete krijgen. De grote meerderheid is eerlijk. We zien zelfs dat de motivatie een beetje toeneemt. Dat heeft ermee te maken dat meer jongeren iemand in hun omgeving hebben die soldaat is geweest.’

Zweden: ‘Totale Burgerverdediging’ bij oorlog

In oktober viel bij alle 16-jarige Zweden een brief op de mat, waarin de jongeren te horen kregen dat ze in geval van een (naderende) oorlog moeten meehelpen Zweden te verdedigen. Zo kunnen ze de opdracht krijgen om informatie te verstrekken, voedsel en water uit te delen of om mee te helpen tijdens een evacuatie. Volgens de Zweedse wet maakt iedereen tussen de 16 en 70 jaar onderdeel uit van de Totale Burgerverdediging. Het gaat daarbij niet alleen om staatsburgers, maar om iedereen die woonachtig is in Zweden. Ook de correspondent van de Volkskrant dus. Deze burgerplicht is een serieuze zaak in Zweden. Zo moest de partijleider van de Liberalen, Nyamko Sabuni, dit voorjaar aftreden nadat ze had gezegd in het geval van een oorlog eventueel naar Noorwegen te vertrekken. Op dit moment denkt het Zweedse kabinet na over het ook opnieuw invoeren van de civiele dienstplicht.

Opmerkelijk is dat meer mannen dan vrouwen positief antwoorden. Vrouwen kiezen vaker voor ‘misschien’. Nyh Radebo: ‘Uit onze enquête blijkt dat vrouwen dan vaak al een tienjarenplan hebben opgesteld, mannen hebben geen benul, die leven met de dag.’

Ook in Nederland wil defensie kijken of de dienstplichtbrief aangevuld kan worden met een vragenlijst om de motivatie van jongeren te toetsen. Volgens Nyh Radebo is een goede informatiecampagne ook essentieel. ‘Dat begint al met de ouders, die vaak niet zo goed op de hoogte zijn over de dienstplicht. Jaarlijkse bellen duizenden ouders ons met vragen. De moeders bellen vaak voorafgaand aan het selectieproces en de vaders achteraf, om een betere plek te eisen voor hun kind.’

Oefenrondje

Dankzij het nieuwe systeem lukt het weer om de vacatures bij defensie te vullen. In 2020 koos 44 procent van de dienstplichtigen om verbonden te blijven met de strijdkrachten, bijvoorbeeld als beroepsmilitair, reservist of door zich aan te melden voor de officiersopleiding.

Filip Hedin, die zich klaarmaakt voor weer een oefenrondje te maken in de tank, zegt nog niet te weten of hij beroeps wil worden. Zowel hij als zijn maatje Carl Sävhage twijfelen. ‘Ik weet het nog niet’, zegt Sävhage. ‘Als ik niet blijf, ga ik naar de universiteit om daar een studie elektronica te doen.’

Met medewerking van Veerle Schuemie.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden