Analyse Terugkeer demonstreren

Duizenden leraren op weg naar Den Haag - waarom is demonstreren ineens zo populair?

Duizenden leraren trekken vrijdagochtend naar het Haagse Malieveld om een hoger salaris en minder werkdruk te eisen. Eerder deze week waren er al twee klimaatmarsen en aanstaande maandag is er een landelijke actiedag voor pensioenen. De actiebereidheid was lang niet zo groot. Waarom is demonstreren ineens weer zo populair?

Demonstranten tijdens de klimaatmars in Amsterdam op 10 maart 2019 Beeld ANP

Het was 29 oktober 1983 en Paul Bremer III was zojuist aangetreden als Amerikaans ambassadeur. President Reagan had hem met één opdracht op pad gestuurd: zorg dat die kruisraketten er komen. Bremer keek uit het raam van de ambassade aan het Lange Voorhout in Den Haag. Wat hij zag was een onafzienbare stoet van 550 duizend demonstranten. ‘Well, dat gaf me zeker een idee van hoe uitgesproken de publieke opinie was.’ Bremer begreep dat het schier onmogelijk zou zijn die klus te klaren.

Lang zag het er naar uit dat de buitenparlementaire actie – stakingen, demonstraties, werkonderbrekingen – zijn beste tijd gehad had. Clubjes kleumende vakbondsleden liepen soms hun verplichte rondjes rond het Binnenhof, maar het heilige vuur was weg. De demonstratie tegen de inval in Irak van 2003 trok in Amsterdam 70 duizend mensen – aardig, maar veel minder dan in andere landen. Een jaar later was er een grote demonstratie tegen kabinetsbezuinigingen waar 200 duizend mensen op af kwamen. Het waren oplevingen die de afname van de actiebereidheid alleen maar zichtbaarder maakten.

Kijk dan eens naar wat dezer dagen gebeurt. Zondag 40 duizend mensen bij de klimaatmars in Amsterdam, donderdag de tweede scholierenstaking voor het klimaat. Vrijdag een massale staking in het onderwijs, gesteund van basisschool tot universiteit. Voor maandag wordt een grote opkomst verwacht bij de landelijke actie voor pensioenen, het openbaar vervoer zal deels worden platgelegd. Piloten, schoonmakers, verpleegkundigen, agenten, arbeiders in de metalektro, blokkeerfriezen en ‘Kick Out Zwarte Pieten’ – van artikel 9 van de Grondwet (waarin de vrijheid van demonstreren is vastgelegd) wordt naar hartelust gebruik gemaakt.

Torentje

Vaak is dat niet vergeefs. De tienduizenden leerkrachten die tijdens de formatie van Rutte III naar het Malieveld trokken, zagen nog voor het nieuwe kabinet aantrad een deel van hun eisen ingewilligd. De duizenden verpleegkundigen die eind 2017 protesteerden tegen de werkdruk, kregen er geld bij. KLM-piloten hoefden alleen maar met een staking te dreigen om een betere cao af te dwingen. De scholieren van de klimaatstaking werden prompt voor overleg op het Torentje uitgenodigd. Zo klinkt de roep van de straat door in de burelen van de macht. Of zoals PvdA-Kamerlid en oud-vakbondsman Gijs van Dijk het zegt: ‘Als er buiten wat gebeurt, voel je dat in de Kamer bijna fysiek.’ De terugkeer van de straat als machtsfactor.

‘Dit is een ongekende reeks acties’, beaamt vakbondshistoricus Sjaak van der Velden. ‘Een zo grote actiebereidheid is in lang niet vertoond.’ Bert Klandermans, hoogleraar aan de VU en onderzoeker van sociale bewegingen, noemt de toename van demonstraties en stakingen opmerkelijk.

‘De actiebereidheid neemt toe als de economie beter gaat’, zegt Van der Velden. ‘Dat is een historisch gegeven. Dan ontstaat het gevoel: het gaat beter, maar ik merk er niks van.’ Volgens Klandermans komt het doordat mensen zich niet vertegenwoordigd voelen. ‘Dat is ook het overheersende gevoel bij de gele hesjes in Frankrijk: er worden over onze hoofden heen besluiten genomen. De straat is dan een uitlaatklep.’

Passiviteit

De rol van de bonden in het protest is veranderd. PO in Actie, de verzetsbeweging van leerkrachten in het basisonderwijs, ontstond uit onvrede over de passiviteit van de traditionele vakbonden. ‘Die hebben zich, laat ik het vriendelijk zeggen, een tijdlang in de luren laten leggen’, zegt Van der Velden. ‘Ze koersten op de automatische piloot. Al die mensen die in 2017 op het Malieveld stonden, waren niet alleen oude, grijze mannen. Zoiets werkt aanstekelijk.’

De bonden proberen nu weer hun rol als aanjager van het protest op te pakken. ‘Dat gebeurt slimmer dan in het verleden’, vindt Van Dijk. ‘De bonden zijn wakker geschud. Als de fietsbezorgers actievoeren, laat de FNV hen zelf het verhaal vertellen.’

Nederland heeft niet zo’n rijke traditie van maatschappelijke bewegingen als Frankrijk, België of Groot-Brittannië. Dat de actiebereidheid kleiner is, heeft te maken met de minder hiërarchische sociale ordening en met het gegeven dat Nederland van oudsher een handelsland is, met andere verhoudingen tussen werkgevers en werknemers dan in industrielanden.

Polderoverleg

Het komt ook doordat hier een beproefd middel bestaat om acties en stakingen in de kiem te smoren: het polderoverleg, bedoeld om de verschillende partijen om de tafel te krijgen voordat sociale conflicten escaleren. Juist onder Rutte III loopt het in de polder geregeld spaak. De onderhandelingen over pensioenen liepen stuk. Bij de klimaattafels bleken de burgers niet uitgenodigd, waardoor de spanning over de uitkomsten opliep. De demonstraties van vandaag en maandag zijn mede het gevolg van dat falende overleg.

Uiteindelijk zal er toch gepraat moeten worden. Dat beseften ook de oprichters van PO in actie, die hun actieplatform ombouwden tot vakbond. ‘Demonstraties nemen geen besluiten’, constateert Klandermans nuchter. ‘Je zult met de macht om tafel moeten.’

Tv-maker Tim Hofman slaagde er met een online-actie in het Kinderpardon op de politieke agenda te krijgen. Zo zijn er talloze voorbeelden waarbij sociale media met succes als actiemiddel worden ingezet. Toch zullen die volgens deskundigen de rol van een mars door de straten, gewapend met spandoeken en megafoons, voorlopig niet overnemen. ‘Daar ontstaat de solidariteit. En vergeet niet: die gezamenlijkheid is ook heel gezellig’, zegt Klandermans. Van der Velden: ‘Sociale media bestaan uit enen en nullen. Op straat kun je de tegenstander echt raken en je medestanders ontmoeten.’

Het rommelt al een poos in onderwijsland. De werkdruk is hoog en er is een groot tekort aan docenten. Lees hier onze laatste stukken over dit onderwerp.

Liesbeth Verheggen van de Algemene Onderwijsbond legt uit wat de eisen zijn van de staking. De actiebereidheid is groot, zegt ze in dit interview. ‘Het is echt nodig.’

Op universiteiten is de werkdruk hoog, bleek deze week uit onderzoek. Bijna driekwart van de medewerkers concludeert dat in de afgelopen twee jaar de hoeveelheid werk is toegenomen. Zeven van de tien ervaren een ‘hoge tot zeer hoge werkdruk’ en 65 procent heeft daarom wel eens overwogen van baan te veranderen.

De hoge werkdruk komt onder meer door het lerarentekort, dat de komende jaren alleen maar zal oplopen. Afgelopen schooljaar hadden scholen in het primair en voortgezet onderwijs meer moeite nieuwe leraren te vinden dan het jaar ervoor.

Sommige schoolleiders gingen in verzet en weigerden in februari vervanging te regelen bij zieke docenten. Ze wilden meer erkenning en een beter salaris.

In Zaandam voerde een school zelfs noodgedwongen een vierdaagse schoolweek in. De ouders pikten dit niet en vroegen leerplichtambtenaren op te treden. Jeroen de Glas, een van de initiatiefnemers van de actie, vertelt waarom.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden