DUIVELSE COMPLOTTEN

MET complotten is het precies zo als met God - of desgewenst de duivel. Je gelooft dat ze bestaan, of niet....

ANET BLEICH

De één, de gelovige, zal de feiten, of het ontbreken ervan, steevast interpreteren als bewijs voor het bestaan van een complot. Zijn er aanwijzingen voor een samenzwering, dan kan je wel nagaan hoe ernstig de zaak is. Ontbreken daarentegen essentiële deeltjes van de puzzel, dan wijst dat er slechts op, hoe geraffineerd het complot in elkaar zit. Dan zijn de samenzweerders er blijkbaar in geslaagd het bewijs te verdonkeremanen.

De ongelovige reageert precies tegenovergesteld en zegt: houd alsjeblieft eindelijk op met het zoeken naar zwarte katten in het donker. Of hij zal trachten minder spectaculaire, niet door de Machten der Duisternis ingegeven verklaringen te zoeken voor op het eerste gezicht ongerijmde feiten.

Op het terrein van het complot hoor ik met hart en ziel tot het kamp der ongelovigen. En op goede gronden, vind ik. Want als je kijkt naar de geschiedenis van onze twintigste eeuw, heeft de ontmaskering van vermeende complotten heel wat meer ellende aangericht dan de meest verschrikkelijke samenzwering had kunnen doen.

De onbetwiste kampioen op het gebied van het ontdekken en blootleggen van complotten is en blijft Josef Stalin. De voormalige Sovjet-leider hield zich non-stop bezig met complot-bestrijding. Hij kwam erdoor aan de macht, hij verloor als gevolg van zijn obsessie op een haar na de Tweede Wereldoorlog (hij had vrijwel de hele top van het Rode Leger laten liquideren, omdat hij die van een samenzwering met nazi-Duitsland verdacht), en ging tot het einde toe lustig door met het wereldkundig maken van de meest onwaarschijnlijke (trotskistisch-titoïstisch-fascistische) samenzweringen.

Stalin stond met die paranoïde behoefte aan complotbestrijding natuurlijk niet alleen. Hitler kon er ook wat van (met de grote samenzwering van marxisten, plutocraten en uiteraard joden tegen het Duitse volk). Voor Pol Pot was het dragen van een bril al voldoende om verdacht te worden.

Eervolle vermeldingen voor de strijd tegen de alomtegenwoordige samenzwering gaan naar Joseph McCarthy en naar Saddam Hussein (in wiens geval vooral te betreuren is, dat er geen complotten zijn, of dat ze steeds mislukken). Ken Starr heeft tegenover Clinton zijn best gedaan, maar faalde jammerlijk. Hij negeerde les nummer één: wil de bestrijding van een complot een beetje van de grond komen, dan is steun van de publieke opinie onontbeerlijk.

Past de enquête, die nu bij ons wordt gehouden naar de vliegramp in de Bijlmermeer, in dit niet zo heel frisse beeld van complotbestrijding? Ik begin langzaam te hopen dat het niet zo is en dat Theo Meijer en de zijnen niet streven naar de rol van Hollandse mini-McCarthy's, maar zich tevreden zullen stellen met een eerlijk (zij het mogelijk bescheiden en onvolledig) onderzoeksresultaat. Maar ik heb daar de afgelopen weken aan getwijfeld.

Wat ook het verdere verloop van de enquête wordt, mij lijkt het nuttig om nu vast de vinger te leggen op een kapitale fout, die de onderzoekscommissie heeft gemaakt. Ik doel natuurlijk op de onthulling over het opgedoken bandje, waarop El Al meedeelt dat er giftige en explosieve lading aan boord van het ramptoestel was, en verzoekt dit geheim te houden.

Die onthulling, zo is inmiddels gebleken, klopt niet. En de commissie wist dat, of had het in elk geval kunnen en moeten weten. Dus wat heeft die Kamerleden bezield om er plompverloren mee naar buiten te komen en heel Nederland op z'n grondvesten te laten trillen?

Ik kan daarvoor maar één min of meer zinnige verklaring vinden: de commissie geloofde zelf in het bestaan van een complot, maar kon het bewijs daarvoor niet rondkrijgen en heeft dat door middel van shocktherapie alsnog willen bereiken. Maar zo'n handelwijze is onverantwoordelijk. Want het doel ('waarheidsvinding en het trekken van lessen voor de toekomst') heiligt de middelen niet, en er is nodeloos veel schade aangericht.

De onthulling die geen onthulling was, leidde tot hier en daar hysterische berichtgeving. (Overdreven? Eén voorbeeld dan maar: Trouw van 10 februari opende met: 'Borst wist van giftige stoffen. Minister deed sinds eind december niets met vondst cesium tussen resten El Al-Boeing'. Pas een paar dagen later was op de binnenpagina's te lezen, dat het cesium afkomstig is van de ramp met de kerncentrale in Tsjernobyl en overal in Nederland in dezelfde of grotere hoeveelheid in de bodem zit.)

Het gevolg was paniek bij de bewoners in de Bijlmer, ondermijning van het vertrouwen in het Nederlandse politieke systeem en het op z'n minst voorbarig aan de schandpaal nagelen van El Al. Ook de enquête-commissie heeft dus wel wat uit te leggen, vind ik. De gelovigen zullen dat niet met me eens zijn. Want wellicht is er toch een complot?

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden