Duitsland worstelt met Stasi-onthulling

Benno Ohnesorg werd in 1967 niet door een ‘rechtse’ BRD-agent, maar een ‘linkse’ Stasi-informant gedood. Duitsers speculeren volop over de gevolgen van deze ontdekking.

Van onze verslaggever Merlijn Schoonenboom

Het was slechts één schot. En de dode was een gewone student, de dader een politieman. Toch is de moord op Benno Ohnesorg door Karl-Heinz Kurras op 2 juni 1967 de Duitse geschiedenis ingegaan als een van die cruciale momenten van de jonge Bondsrepubliek die de koers blijvend zou hebben veranderd.

Stasi-archief
Alleen: welke betekenis had de dood van Ohnesorg nu eigenlijk? Eind vorige week werd nieuw materiaal onthuld dat bij toeval in het Stasi-archief werd gevonden. Sindsdien is het historische moment inzet geworden van een fel nationaal debat.

Het feit op zichzelf is helder: de West-Duitse agent Kurras werkte op het moment dat het schot viel als informant voor de Stasi, de inlichtingendienst van de DDR. Hij was dus niet, wat tot nu toe altijd is gedacht, een typisch instrument van de vermeend ‘rechtse’ BRD. Inzet van het debat is echter wat de consequenties van deze onthulling zijn.

Morgen buigt de Bondsdag zich over de politieke aspecten. De liberale FDP pleit voor een grootschalig onderzoek naar de banden tussen de Stasi en West-Duitse parlementariërs en beambten. Zij wil weten wie die banden tot 1990 onderhielden, en wie van hen nog steeds bij de overheid werken.

Dit pleidooi past in de al langer bestaande onvrede in Duitsland over het onderzoek naar het Stasi-verleden. Vooral de activiteiten van de Stasi in het Westen worden volgens critici nog veel te weinig onderzocht. Na de kwestie-Kurras werd deze week olie op het vuur gegooid door de zoon van de in 1968 neergeschoten studentenleider Rudi Dutschke. De 29-jarige Marek Dutschke kwam naar buiten met een brief, waarin zijn overleden vader zegt te vermoeden dat hij het slachtoffer was van een Stasi-aanslag. Inmiddels is die aantijging door onderzoekers weersproken.

Vraag
De grootste vraag die bij dit debat echter wordt gesteld, is: moet met deze nieuwe informatie de geschiedenis worden herschreven? En zo ja: in welke mate? Er staat nu eenmaal flink wat op het spel. Zo is de kwestie-Kurras volgens Stefan Aust, voormalig hoofdredacteur van Der Spiegel, een onthulling die te vergelijken is met de ophef die zou ontstaan als zou blijken dat John F. Kennedy door een spion uit het Oostblok zou zijn vermoord.

De dood van Ohnesorg wordt tot nu toe in de Duitse geschiedschrijving gezien als het begin van de ‘beweging van 1968’. Ohnesorg werd neergeschoten tijdens een demonstratie tegen de komst van de sjah van Perzië. Toen de politieman Kurras daarna werd vrijgesproken, zagen vele progressieve jongeren dat als hét bewijs dat de BRD nog steeds een repressieve staat was, met fascistische elementen.

De verontwaardiging was zo groot, dat de studentenbeweging enorm groeide. Ohnesorgs dood, zo wordt gesteld, droeg daarmee bij aan de hervormingen. Maar uiteindelijk zou die ook – zoals nu weer wordt gesuggereerd in de film Der Baader Meinhof Komplex – tot radicalisering van de protesten hebben geleid, en de oprichting van de gewelddadige RAF hebben bewerkstelligd.

Historici
De archiefvondst toont aan dat de sympathie van Kurras niet bij de BRD lag, maar bij de linkse DDR. Door Duitse historici wordt het echter onwaarschijnlijk geacht dat de Stasi daadwerkelijk opdracht tot de moord gaf. Het blijft daarmee onduidelijk welke betekenis aan de onthulling gegeven moet worden. Onrust in de BRD kon de DDR goed gebruiken, maar tegelijkertijd was het regime ook bang dat die zou overslaan naar de eigen kant.

En dus branden in Duitsland de speculaties los, waarbij de invulling afhangt van de politiek-ideologische voorkeur. Aan conservatieve kant wordt met onverholen genoegen gesuggereerd dat de progressieve ’68-beweging gestimuleerd is door de DDR, en dat het dus tijd wordt voor reflectie op de eigen daden (Die Welt). Daartegenover staan linkse commentatoren, die zeggen dat de geschiedenis heus niet anders was gelopen (Die Tageszeitung). De protestbeweging van 1968 zou ook zonder moord van de grond gekomen zijn.

Kurras zelf (81) is zich intussen niet bewust van zijn rol in de geschiedenis. Op de Duitse tv was hij wat geïrriteerd te zien met een bier in een café; in Bild zegt hij: ‘Ook al zou ik voor de Stasi hebben gewerkt, wat maakt dat uit?’

Benno Ohnesorg, doodgeschoten door politieman (ANP) Beeld
Benno Ohnesorg, doodgeschoten door politieman (ANP)

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden