ANALYSE

Duitsland worstelt: hoe noemen we deze moordpartijen?

Vier geweldsdelicten in een week, dertien doden, onder drie twee daders, tientallen zwaargewonden. Het is een week waarin Duitsland schrok, Duitsland rouwt, maar Duitsland zich vooral afvraagt: wat zien we hier, hoe noemen we deze bloedbaden?

Duitse politieagenten beveiligen het gebied vlak na de aanslag in München. Beeld AFP

Op televisie en in de krant woedt een debat over de vraag of er sprake is van terrorisme of moordpartijen. De politiek reageert opvallend voorzichtig. Pas een dag na de tien doden van München zei Merkel dat ze 'deelde in het leed.' Na Würzburg wachtte ze twee dagen en sprak ze van een 'verschrikkelijk ongeluk.'

De bevolking rouwt ondertussen niet minder hartstochtelijk, met de gebruikelijke bloemenzeeën en zelfgeschreven bordjes met: 'Warum?' Dat doen ze in Ansbach waar een uitgeprocedeerde Syrische asielzoeker zondag een bom liet afgaan voor de ingang van een kleinschalig muziekfestival. Dat doen ze in Würzburg, waar een Afghaanse jongen van 17 met een bijl en een mes vijf mensen zwaar verwondde - een van hen wordt nog in kunstmatig coma gehouden. Dat doen ze in München, waar vrijdag negen doden vielen toen een 18-jarige scholier om zich heen schoot in een winkelcentrum. En dat doen ze sinds zondagavond ook in Reutlingen waar een 21-jarige Syrische asielzoeker een vrouw doodde met een machete en twee anderen verwondde. De dader was eerder betrokken bij geweldsdelicten en volgens de politie geen terrorist.

Drie daders waren vluchtelingen, de derde een Duitser die ook een Iraans paspoort heeft. In Würzburg staat vast dat de dader zich door terreurgroep IS liet inspireren, in Ansbach zijn daar sterke aanwijzingen voor, maar is ook bekend dat de dader in behandeling was bij een psychiater. In München wijst alles op een 'psychisch verwarde eenling' - hij was onder behandeling voor depressies en angststoornissen en verheerlijkte schietpartijen op scholen.

Hete aardappel

Politici geven de terrorisme-vraag als een hete aardappel door, met het argument dat de onderzoeken nog lopen. Minister van Binnenlandse Zaken Thomas de Maizière zei over Würzburg: 'Het zit tussen terrorisme en een moordpartij in.'

Terrorisme of moordpartij? De vraag lijkt semantisch maar is relevant omdat de keuze tussen die twee woorden grote maatschappelijke consequenties heeft. Terrorisme is politiek gemotiveerd, een moordpartij psychologisch. Tegen terrorisme zetten overheden politie en geheime dienst in, en nemen ze burgers democratische vrijheden af. Na aanslagen door 'gekken' blijft dat achterwege.

Maar wat als een gek een aanslag pleegt uit naam van IS? Dat kan zomaar het geval zijn, zegt politicoloog Herfried Münkler in Die Zeit. Hij spreekt van een nieuwe verschijningsvorm van terrorisme - niet zoals vroeger gericht op politieke elites, maar op algehele vernietiging. Het daadwerkelijke motief van de dader kan een organisatie als IS niets schelen, zegt hij: als ze maar vernietigen en angst zaaien. Franchise-terrorisme.

Oorlog

De Franse premier Hollande verklaarde een paar uur na de dodenrit in Nice dat het 'oorlog was', midden in de nacht, nog onzeker over het exacte motief van de dader. Gevoelsmatig is die reactie een stuk logischer dan te werk gaan als een verbale patholoog anatoom; eerst de doodoorzaak vaststellen voor je er een naam aan geeft.

De rust en distantie van Merkel zullen deels een de-escalatietechniek zijn, geboren vanuit de gedachte dat je een mogelijke terrorist niet moet geven wat hij wil: aandacht. Ook zijn ze 'typisch Duits.' In het eerst wikken en wegen welke reactie gepast is, toont zich de angst voor fouten waarvan de Duitse maatschappij zo diep doordrongen is.

Maar er is nog iets dat meespeelt: het, gemeten naar de aanslagen in bijvoorbeeld Nice en Brussel, geringe aantal dodelijke slachtoffers. Hoe luguber dat ook klinkt: Duitsland wacht al anderhalf jaar op een terroristische aanslag. Sinds het bloedbad op de redactie van Charlie Hebdo zet het land zich schrap omdat iedere terrorisme-expert na elke aanslag op televisie zegt dat de volgende aanslag in Duitsland plaats kan vinden. In plaats van een aanslag krijgt het land een reeks kleinere geweldsincidenten.

Beeld AFP

Maatregelen

Hoe daarop te reageren? 'Als wij aan de macht waren, was dit niet gebeurd', was het simpele antwoord van de populistische anti-migratiepartij AfD zondagavond, een paar minuten na de steekpartij in Reutlingen.

De komende week zal in het teken staan van het maatregelen-vraagstuk. Vooral de conservatieve CSU-politici willen het leger inzetten op straat, zoals in Frankrijk. Merkels regering is daar vooralsnog tegen. Maar wat dan wel? Ook als de regering ervoor kiest het recente geweld niet als terrorisme aan te merken, is het voor Merkel politiek gevaarlijk helemaal geen maatregelen aan te kondigen. Haar CDU toch moet toch al vechten voor het behoud van haar conservatieve kiezers.

Voor de hand ligt dat Merkel tot rust zal blijven manen en een minister binnenkort maatregelen afkondigt. Het ene nadrukkelijk zeggen, het andere stilzwijgend doen: het is typerend voor de huisstijl van Angela Merkel.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden