Duitsland stopt met kernenergie - hoe dat zo?

Nog tien jaar, dan zou er in Duitsland zo goed als geen kernenergiecentrale meer moeten werken. Einde Duits atoomproject - de regering-Merkel besloot gisteren na lang overleg te stoppen met kernenergie als energiebron. Een nieuw hoogtepunt in de golf van voorzichtigheid die op het moment door Europa trekt.

Boven en onder: protest tegen kernenergie in Duitsland, dit weekend.Beeld reuters

Na Zwitserland is Duitsland het tweede Europese land dat in korte tijd bekendmaakt helemaal te zullen stoppen met kernenergie. Dat Duitsland dit nu doet, wekt verbazing bij andere Europese landen. Merkel had in 2009 juist sloten om een eerder besluit om te stoppen met kernenergie terug te draaien. Waarom is Duitsland nu gedraaid?

1. Fukushima

De al aanwezige scepsis rondom kernenergie werd de afgelopen maanden flink gevoed door de problemen met de kerncentrale van Fukushima na de beving in Japan. 25 jaar na Tsjernobyl was er weer een voorbeeld van dat het mis kon gaan met een kerncentrale. Toch blijft het risico op een aardbeving in Duitsland bijzonder klein. Angela Merkel is opgeleid als natuurkundige en verklaart in een gesprek met buitenlandse correspondenten haar motief: haar mening over kernenergie is veranderd, omdat in Fukushima het begrip 'restrisico' een nieuwe betekenis kreeg.

Restrisico is het wetenschappelijk verwaarloosbare risico dat iets tóch kan plaatsvinden. Als er één begrip is waarmee de politieke omslag kan worden samengevat, is het dit restrisico. Precies hierom meenden veel commentatoren er een 'typisch Duits verlangen naar veiligheid' in te zien.

Sommigen gooiden de angst voor rampen zelfs op een soort overgeërfd trauma van de Tweede Oorlog: 'Onze ouders zijn in platgebombardeerde steden opgegroeid', zoals een journalist vertelde.

2. Politiek
De aanleiding voor de radicale omslag van de Duitse conservatieven lijkt duidelijk. Sinds Fukushima heeft het maatschappelijk debat in Duitsland gekookt. Energiepolitiek was zoals integratiepolitiek dat in Nederland was: een emotioneel gespreksonderwerp waarover je beter geen grappen kan maken.

Bij de laatste deelstaatverkiezingen in Bremen (vorige week zondag) en Baden-Württemberg (afgelopen maart) is duidelijk welke partij hiervan profiteert: de Duitse Groenen. Onder druk van zoveel concurrentie heeft Merkel, die ooit voorstander was, direct de zeven oudste kernreactoren uitgeschakeld. Ze belooft een 'Energiewende'. Nu is daar de sluiting van de alle 17 kerncentrales. Drie blijven mogelijk na 2021 nog standby, als er bijvoorbeeld te weinig zon schijnt om voldoende zonne-energie op te wekken. De regering zegt nu versneld geld in duurzame energieën te willen investeren, en noemt zich trots 'voorloper' in Europa.

'Nog nooit', zegt Joachim Radkau, een bekende historicus van de Duitse milieubeweging, 'is er op een kernongeluk zo'n politieke reactie geweest in Duitsland, ook niet na Tsjernobyl in 1986.' Radkau denkt zelfs dat Fukushima uiteindelijk een grotere ommekeer voor de Duitse energiepolitiek teweeg kan brengen dan Tsjernobyl dat 25 jaar geleden deed. De reden is puur praktisch: 'Toen waren er nauwelijks alternatieven, maar inmiddels zijn ook de bedrijven voor duurzame energie industrieën met grote belangen geworden.'

3. Emotie
Sterk aanwijsbare emotionele redenen zijn moeilijk te omschrijven. Maar in Duitsland is het maatschappelijk protest tegen kernenergie altijd veel groter, manifester en emotioneler geweest dan - bijvoorbeeld - in Nederland. De voorzitter van de 'veiligheidscommissie voor kerncentrales' zei dat 'Duitsers altijd al een grotere scepsis tegenover techniek en zijn risico's hadden dan bijvoorbeeld de Fransen'.

Historicus Radkau zoekt in zijn nieuwste boek Ära der Ökologie (2011) de wortels voor de Duitse opwinding liever in een lange intellectuele traditie, die veel invloeden uit het buitenland kende. Hij keert terug naar de romantische natuurbeweging in de 19de eeuw en analyseert het ontstaan van de internationale milieubeweging vanaf 1970, die in Duitsland via de Groenen het grootste politieke succes boekte.

De Duitse heftigheid is volgens hem een samenspel van al die factoren; irrationeel, politiek, intellectueel. Of, zoals Merkel in het gesprek als verklaring geeft: 'Ieder land heeft zo zijn eigen debatcultuur.'

Feit blijft dat het doek nu definitief gevallen is voor de kerncentrales in Duitsland, en dat terugdraaien van dat besluit onmogelijk lijkt. Maar daarmee is het debat nog niet voorbij. Want de politiek kan de Duitse centrales sluiten; in feite kan het Duitse energiebedrijf RWE gewoon goedkope kernenergie blijven leveren - alleen dan vanuit Nederland, nadat RWE aandeelhouder werd van de kerncentrale in Borssele.

Volg de Volkskrant op Twitter

Word vriend van de Volkskrant op Facebook

Compilatie van foto's van een aantal Duitse kerncentrales. links naar rechts, steeds: Brunsbuettel, Unterweser, Brokdorf, Kruemmel, Emsland, Grohnde, Biblis A, Biblis B, Grafenrheinfeld, Philippsburg, Neckarwestheim and en 1 and 2Beeld reuters
Beeld reuters
Beeld afp
Beeld reuters
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden