Reportage

Duitsland stemt regionaal, maar Merkel knijpt hem

De verkiezingen in drie deelstaten gaan officieel niet over het vluchtelingenbeleid. Toch lijkt dat Merkels CDU op te breken. 'Nee, geen folder. Ik hoef die leugens niet.'

Bondskanselier Angela Merkel op campagne in Stuttgart, voor een verkiezingsposter van de CDU met de regionale lijsttrekker Guido Wolf. Beeld AP

Hans was altijd een zwarte, net als Karl. Maar volgens Karl is Hans vanaf zondag geen zwarte meer. 'Van binnen ben ik nog steeds een zwarte, maar op dit CDU kan ik niet stemmen.' Hans wacht even tot de kerkklokken uitgesproken zijn en veegt in de tussentijd met een stoffen zakdoek de snottebel onder zijn neus vandaan. 'Er is niks meer aan te doen. Het biljet is met de vuilnis mee.'

De mannen staan midden op het marktplein van het stadsdeel Bad Cannstatt in Stuttgart. De zon schijnt op hun petten en houten wandelstokken. Hans is 93, Karl 90. Beiden hebben hun hele leven zwart gestemd, de kleur die Duitsers al sinds het begin van de 20ste eeuw met christen-democratische partijen associëren.

De ene groentekraam verkoopt alleen biologisch, de andere streekproducten en paastakken. Vakwerkhuizen, vogelzang. Hier in de heuvels van Baden-Württemberg bekruipt je onherroepelijk het gevoel dat de wereld in orde is.

Maar de wereld is niet in orde: in het Griekse Idomeni wachten tienduizenden vluchtelingen in de modder voor een gesloten grens, in Turkije wachten miljoenen vluchtelingen op een sprankje hoop in het algemeen, aan de toekomst van de Europese Unie wordt in heel Europa getwijfeld. De mogelijke deal met Turkije van afgelopen maandag is in Duitsland sceptischer ontvangen dan in Nederland.

En nu slaat zelfs de politiek in het als onverstoorbaar en een tikkeltje zelfingenomen bekendstaande Baden-Württemberg op tilt - tenminste, dat is de prognose. Bij de deelstaatverkiezingen van zondag zal de CDU hier voor het eerst sinds de oprichting van de Bondsrepubliek niet de grootste partij worden, en dat terwijl alle Europese ogen gericht zijn op deze in principe regionale verkiezingen. Hans en Karl vinden het merkwaardig. 'Nog nooit meegemaakt, zoiets.'

11 zetels meer

De CDU verliest door mensen zoals Hans, mensen die een statement tegen de vluchtelingenpolitiek van Angela Merkel willen maken en gewoon niet meer weten waar ze aan toe zijn als ze CDU stemmen. Guido Wolf, lijsttrekker in Baden-Württemberg, keerde zich in het najaar nog tegen het vluchtelingenbeleid van Merkel, maar verkondigt nu dat Duitsland de kanselier moet steunen in het vinden van een Europese oplossing.

De twee partijen die zetels winnen hebben zich wél duidelijk gepositioneerd ten opzichte van Merkel: de Groenen zijn vóór en de populistische Alternative für Deutschland is faliekant tegen. De Groene Winfried Kretschmann is sinds vijf jaar minister-president van Baden-Württemberg. Hij regeert samen met de SPD. Samen veroverden de partijen vijf jaar geleden 11 zetels meer dan de CDU. Nu hebben de Groenen in de peilingen in hun eentje 3 zetels meer dan de CDU: 32 groene tegenover 29 zwarte.

Twee oranje windjacks wandelen de markt op: de plaatselijke CDU-kandidaat Roland Schmid en zijn vrouw. Ze schommelen glimlachend tussen de kramen door, bieden folders aan met het gezicht van Wolf erop. 'Wolf kommt', staat er op de folders - en dat is een grap, omdat ook Baden-Württemberg al jaren wacht op de terugkeer van het roofdier. De politicus Wolf is vanwege zijn gezwalk eerder een prooi.

Het belang van een deelstaatverkiezing

Zondag kiezen 13 miljoen kiezers in drie Duitse deelstaten een nieuw parlement. De verkiezingen in Rijnland-Palts, Saksen-Anhalt en Baden-Württemberg worden gezien als volksraadpleging over het vluchtelingenbeleid van bondskanselier Merkel. Verkiezingen van regionale parlementen, 'Landdagen', zijn in Duitsland belangrijker dan de statenverkiezingen in Nederland, al kan kan de uitslag van invloed zijn op de verhoudingen in de Bondsraad, een soort Eerste Kamer. De democratie is veel federalistischer; deelstaten kunnen op beleidsterreinen als onderwijs en op economisch gebied grotendeels eigen beleid voeren. Als de partijen die in Berlijn regeren in een reeks deelstaten de macht verliezen, zit de coalitie in zwaar weer. Gerhard Schröder trad af nadat zijn SPD in het traditioneel rode Noordrijn-Westfalen zwaar had verloren.

Landelijk thema

'Hij gedraagt zich als een ei', zegt een boze man op klittebandschoenen tegen Schmid. Ook deze man 'was ooit zwart', zegt hij. Nu gaat hij niet stemmen. Waarom niet? Schmid kijkt beleefd over zijn leesbril. Het antwoord heeft iets met vluchtelingen te maken. 'Maar dat is een landelijk thema!', zegt Schmid, iets minder beleefd nu. 'Dit zijn deelstaatverkiezingen.' De man schudt het hoofd en beent weg.

Op het marktplein grapt Karl dat Hans zijn stembiljet had moeten houden, om op de AfD te stemmen. Twee andere vrienden met dezelfde petten, Hermann en Günther, lachen mee. Hermann en Günther zijn rooien, staalarbeider geweest. Maar met de SPD gaat het ook bergafwaarts. Op 12 procent staan ze, de AfD op 11.

Geen van de mannen heeft op de Groenen gestemd, maar Winfried Kretschmann vinden ze allemaal een goed politicus. 'En iemand moet het doen, hè', zegt Hermann. Dan maakt hij de grap die je hier in Baden-Württemberg vaak hoort: 'Kretschmann is alleen van buiten groen, van binnen is ook hij een zwarte.'

Poster van de poplulistische Alternative für Deutschland: 'Veiligheid voor onze vrouwen en dochters.'

Liberaal

Wat Kretschmann in Baden-Württemberg heeft gedaan is vergelijkbaar met wat Merkel op landelijk niveau doet: het ideologische elastiek van hun partij tot het uiterste oprekken, tot ergernis van sommige partijgenoten. Waar zij gedurende haar kanselierschap een stuk naar links is geroetsjt, stelt Kretschmann zich zeldzaam liberaal op.

Kretschmann maakt zich sterk voor de belangen van de industrie, van oudsher de kurk waarop de deelstaat drijft en maakt tripjes naar Californië om de innovatie af te kijken - overal breedbandinternet. Tijdens zijn bewind is de in zijn partij omstreden bouw van een ondergronds station, Stuttgart 21, gewoon doorgegaan. Natuurlijk staat de partij ook nog voor typisch groenlinkse thema's als het verminderen van de hoeveelheid fijnstof en het verbeteren van het onderwijs, maar die lijken in de praktijk bijzaak.

Daarbij is Kretschmann (67) christelijk - 'ik bid voor Merkel', zei hij eens -, rijdt hij Daimler en kan hij met zijn priemende blauwe ogen en vrolijke charisma de vluchtelingenpolitiek haast zo geloofwaardig verdedigen als Merkel zelf.

Reactief

Kortom: hij maakt de Groenen in Baden-Württemberg een aanlokkelijke keuze voor progressieve christen-democraten die de meningsverschillen in hun partij zat zijn. En dat is precies waarom het lokale CDU-politici regelmatig zwart voor ogen wordt van woede: Kretschmann maakt het de CDU onmogelijk zichzelf positief te profileren. De campagne is dan ook noodgedwongen nogal reactief.

'Wie Kretschmann kiest, krijgt Cem Ödzemir', is een van de leuzen waarmee de JU, de jongerenafdeling van het CDU, wil laten zien dat Kretschmann misschien tamelijk oké is, maar zijn partij niet. Ödzemir is de landelijke voorzitter van de Groenen.

De tekst staat op het campangevrachtwagentje van de JU. En nu moet voorzitter Maximilian Mörseburg aan een Turkse vrouw uitleggen dat hij dat niet beledigend bedoelt tegenover immigranten, maar politiek-inhoudelijk. Ödzemir is hem te links. Hij krijgt de vrouw niet overtuigd.

Mörseburg zweet in zijn donsjas met bontkraag. De Groenen, de AfD: volgens hem zijn ze allemaal van tijdelijke aard. 'Het blijven protestpartijen. Nou ja, de AfD in elk geval.'

Lijsttrekker Kretschmann, premier van Baden-Württemberg (Groenen): 'Verantwoordelijkheid en inzicht.'

Reuzen

Wat er in Baden-Württemberg gebeurt zou weleens niet tijdelijk kunnen zijn, maar een sneak preview van het politieke Duitsland van de toekomst, waarin de twee oude reuzen, de 'volkspartijen' SPD en CDU, samen niet meer vanzelfsprekend een politieke meerderheid hebben. In zo'n veelpartijenlandschap is het, vanwege het moeten openhouden van coalitiemogelijkheden, minder aantrekkelijk om te zwaar aan je partijprincipes te hechten. Kijk naar Merkel, kijk naar Kretschmann.

In een essay in het opinieweekblad Der Spiegel sprak politicoloog Dirk Kurbjuweit deze week zelfs van de omtrekken van de 'Derde Republiek.' Want ook in de andere deelstaten waar verkiezingen zijn, Rijnland-Palts en Saksen-Anhalt, zijn de traditionele politieke verhoudingen zoek. In Saksen-Anhalt staat de AfD op 19 procent in de peilingen.

CDU-kandiate Donate Kluxen-Pyta leunt tegen het Ödzemir-vrachtwagentje. Ze zucht en zet het dan op een glimlachen, want daar komt iemand op haar af. 'Wilt u een folder?', vraagt Kluxen-Pyta. 'Nee. Ik hoef die leugens niet', zeggen de lila gestifte lippen van de vrouw die voor haar staat.

Kluxen-Pyta doet verbouwereerd. 'Ja, ik heb jaren CDU gestemd om er nu, na mijn pensioen, achter te komen dat jullie je alleen willen verrijken!' Bij Kluxen-Pyta ontstaat zichtbaar kortsluiting. 'Ik heb hiervoor een maand onbetaald verlof opgenomen! U moet die complotten niet geloven', de politica schreeuwt.

'Ik kan me niet eens een kop koffie van 1,20 veroorloven', schreeuwt de vrouw terug. Dan loopt ze weg, een klein hondje met een paarse trui met zich mee trekkend. 'Ik stem zondag AfD. Ik ben een echte Duitse.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden