Nieuws Europese Unie

Duitsland en België: EU-landen moeten elkaar controleren op naleving van democratie en rechtsstaat

In de Europese Unie moet een onpartijdig mechanisme komen, waarbij de lidstaten onder leiding van onafhankelijke deskundigen elkaar controleren op de naleving van de rechtsstaat. Duitsland en België hebben dit dinsdag voorgesteld in een reactie op de vastgelopen strafprocedures tegen Polen en Hongarije. Het voorstel is bedoeld om te komen tot een minder polariserende methode om landen aan te spreken op schending van de democratische waarden.

De Europese vlag Beeld EPA

Het voorgestelde mechanisme voorziet in een ‘periodieke peer review van de rechtsstaat’. Deelname is vrijwillig, maar de Duitsers en Belgen hopen dat alle lidstaten zich eraan zullen onderwerpen. Onderzocht zal worden of in de nationale rechtssystemen de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht en de rechtszekerheid voldoende zijn gewaarborgd.

Constructieve discussie

Het ‘objectieve’ onderzoek zal worden verricht door experts op basis van ‘onpartijdige’ informatie, die is afkomstig van organisaties die zijn gespecialiseerd in de rechtsstaat. Hun bevindingen moeten de opstap zijn naar een ‘constructieve’ politieke discussie tussen de EU-landen. ‘Het mechanisme voorziet niet in sancties tegen de deelnemende lidstaten’, zo staat uitdrukkelijk in het voorstel.

De intentie van Duitsland en België is duidelijk: zij willen een minder confronterend controlesysteem. Op dit moment lopen er de zogeheten artikel 7-procedures tegen Polen en Hongarije, die worden beschuldigd van systematische ondermijning van de democratie en de rechtsstaat. De procedures zijn ingesteld door respectievelijk de Europese Commissie en het Europees Parlement. Ze kunnen uitmonden in het intrekken van het stemrecht van die landen, maar de discussie onder de lidstaten over een mogelijke straf zit vast en verziekt de sfeer.

Duitsland en België willen nu een uitweg vinden door een minder gepolitiseerde aanpak. Zij willen voorkomen dat in zulke gevallen een verbitterde strijd uitbreekt en de Brusselse instellingen een schietschijf worden voor de aangeklaagde landen. Europees Commissaris Frans Timmermans, die het initiatief nam tot de strafprocedure tegen Polen, en europarlementariër Judith Sargentini, die hetzelfde deed tegen Hongarije, liggen zwaar onder vuur in die twee landen.

Nationale gevoeligheden

De Duitsers en Belgen willen voorts meer rekening houden met nationale gevoeligheden. Zij wijzen op het respecteren van de ‘nationale identiteiten van de lidstaten’. Het lijkt een verwijzing naar het verwijt van de rechts-nationalistische PiS-regering in Polen dat de Commissie zich te weinig gelegen laat liggen aan haar argument dat de justitiële hervormingen zijn bedoeld om de rechterlijke macht te ontdoen van voormalige communistische rechters.

Of het Duits-Belgische voorstel erin zal slagen de angel uit de discussie over de rechtstaat te halen, moet blijken. Het is niet gemakkelijk om in een Europese Unie van 28 lidstaten iedereen in het gareel te houden. De artikel 7-procedure wordt als heel zwaar gezien en daarom ook wel de ‘nucleaire optie’ genoemd. Intrekking van het stemrecht komt praktisch neer op opschorting van het lidmaatschap. Een stap die niet gemakkelijk wordt gezet. Bovendien heeft elke lidstaat in dezen een vetorecht, en zowel Polen als Hongarije heeft gezegd dat zij elkaar daarmee zullen beschermen.

Niet-politieke raad

Niet alleen Duitsland en België zoeken een alternatief. Dat deed deze week ook Manfred Weber, de lijsttrekker van de christen-democratische Europese Volkspartij (EVP). Ook hij wil het toezicht op de naleving van de rechtsstaat in grotendeels in handen leggen van een niet-politieke raad, bestaande uit onafhankelijke deskundigen. Bijvoorbeeld voormalige rechters. Als die raad ernstige overtredingen vaststelt, kunnen die worden voorgelegd aan het Europese Hof van Justitie. Als dat oordeelt dat er daadwerkelijk sprake is van schendingen van de rechtsstaat, kan de Europese Commissie sancties voorstellen. Die kunnen alleen worden tegengehouden door een meerderheid van de lidstaten of van het Europees Parlement. Als die er niet  is, worden de sancties vanzelf van kracht. Het zou het einde zijn van het vetorecht dat nu sancties tegen Polen en Hongarije blokkeert.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.