Duitsers verbergen zich bij Afghanistan achter verleden

Dat de Duitse minister van Defensie, Franz Josef Jung (CDU), nee zei tegen het Amerikaanse verzoek om gevechtstroepen naar Zuid-Afghanistan te sturen, wekte in het eigen land geen verbazing....

Alsof daarmee nog niet voldoende klare wijn was geschonken, herhaalde bondskanselier Angela Merkel dat Duitsland de Amerikaanse vrienden helaas niet ter wille kan zijn. Vertegenwoordigers van de andere partijen kwamen even snel ter zake: als de eventuele indruk moet worden weggenomen dat Duitsland een militaire rol in de wereld ambieert, lopen zij elkaar ijverig voor de voeten.

De Duitsers en hun leger: ooit vormden zij een nogal explosieve twee-eenheid. Maar na de Tweede Wereldoorlog gold het Duits danwel Pruisisch militarisme als bron van alle kwaad. Niet alleen in de waarneming van Duitslands vroegere vijanden, maar ook in die van de Duitsers zelf. Begin jaren vijftig wees ruim driekwart van hen de herbewapening van de Bondsrepubliek af.

Deze gezindheid was niet alleen ingegeven door de ervaringen van de achterliggende decennia, maar ook door de gangbare opvatting dat een West-Duits leger de nationale hereniging in de weg zou staan. Het door Stalin bepleite model – een herenigd maar neutraal Duitsland – had in de Bondsrepubliek opmerkelijk veel aanhangers. Bondskanselier Konrad Adenauer, die al in 1949 had gezegd dat Duitsland zich niet kon onttrekken aan de militaire verdediging van Europa, vond niet alleen pacifisten, maar ook nationalisten met een Wehrmacht-verleden tegenover zich.

De Duitse herbewapening ging met politieke crises en maatschappelijke onrust gepaard. Gustav Heinemann, minister van Binnenlandse Zaken in het eerste kabinet van Konrad Adenauer (en bondspresident van 1969-’74) diende uit protest hiertegen in 1950 zijn ontslag in en trad later ook uit de CDU. Mannen in de dienstplichtige leeftijd stichtten de Ohne Mich Bewegung. Aan de oprichting van de Bundeswehr op 12 november 1955 gingen betogingen en felle debatten in de Bondsdag vooraf.

De argwaan tegenover het nieuwe Duitse leger werd gevoed door de rekrutering van oude getrouwen van Adolf Hitler. Eind jaren vijftig maakten nog twaalfduizend Wehrmacht-officieren en 300 voormalige SS-officieren deel uit van de Wehrmacht. Adenauer deed daar nogal laconiek over. ‘Ik denk niet dat de NAVO 18-jarige generaals van mij zou willen afnemen’, antwoordde hij op de vraag of de Bundeswehr niet te veel van het Wehrmacht-personeel afhankelijk is.

De Bundeswehr positioneerde zich als leger van ‘staatsburgers in uniform’ die het eigen geweten mochten laten prevaleren boven een bevel. Maar veel burgers zagen hen als slecht gecamoufleerde Wehrmacht, of zelfs als vergrijp tegen de pacifistische Grondwet. Volgens de radicale maatschappijcritici, zoals Ulrike Meinhof, had de in oorsprong zuivere Bondsrepubliek zichzelf met haar herbewapening verloochend.

Hoewel de jaarlijkse beëdiging van rekruten op 20 juli nog steeds wordt aangegrepen voor betogingen, geniet de Bundeswehr onder de Duitsers beduidend meer waardering dan in haar beginjaren. De vraag is echter of dat zo blijft als de Duitse regering bezwijkt onder de druk van de Amerikanen – en de andere Geallieerden – om zich massaler en krachtiger in Afghanistan te manifesteren.

Onder verwijzing naar het belaste Duitse verleden hebben de politiek verantwoordelijken de Bundeswehr-soldaten alleen voor ondersteunende taken achter de gevechtslinies willen inzetten. Maar de Duitse media betwijfelen of Duitsland deze uitzonderingspositie nog lang zal kunnen handhaven: wie invloed wil uitoefenen in de wereld, kan niet volstaan met deelname aan risico-arme vredesmissies.

Hans-Ulrich Klose, eeuwig dissident van de SPD-fractie in de Bondsdag, zegt het nog explicieter: met zijn tot niets verplichtende pacifisme ondermijnt Duitsland het solidariteitsprincipe van de NAVO. De Duitsers kunnen zich niet langer achter hun verleden verbergen. Geen lijsttrekker zal deze boodschap echter durven uitdragen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden