Reportage Berlijnse Muur

Duitsers hebben het gevoel dat het oosten en het westen steeds verder uit elkaar groeien; de Muur is nooit volledig gevallen

‘Wessi’ Christine Laubert bij het Denkmal der Begegnung in Torgau aan de Elbe. Beeld Daniel Rosenthal / de Volkskrant

Dertig jaar na de val van de Berlijnse Muur proeft correspondent Sterre Lindhout nog altijd een diepgeworteld wantrouwen tussen Oost- en West-Duitsers. Is Duitsland dan toch nooit één geworden?

Torgau aan de Elbe: de plek waar oost van west werd gescheiden

De Duitse deling, zou je kunnen stellen, begon bij het stadje Torgau aan de Elbe, waar Sovjet-soldaten en Amerikaanse GI’s elkaar op 25 april 1945 voor het eerst de hand schudden op de ruïne van de kapotgeschoten brug.

Op de steigers rondom het monument dat aan deze gebeurtenis herinnert, een triomfantelijk blok steen met Russische inscripties, dicht restaurateur Christine Laubert (48) de voegen van de geschiedenis. Eens in de twee, drie jaar woont ze een poosje in Torgau om onderhoudswerkzaamheden te verrichten. Is het niet aan het monument, dan wel aan het middeleeuwse slot in het centrum.

De laatste keren valt Laubert iets op. ‘Omdat ik in de openbare ruimte werk, spreken mensen me aan, vooral ­oudere mannen. Hun praatjes worden steeds bozer, ze zijn boos op Merkel en op ‘die daarboven’ in het algemeen. Ze voelen zich achtergesteld ten opzichte van het Westen, meer dan vroeger.’

De pezige vrouw in bouwvakkers­tenue is daar niet zo van gediend. ‘Dan zeg ik ze maar meteen de waarheid: ‘Jongens, ik ben een Wessi en ik houd niet van dat soort splijtende retoriek, dus dat laatje kunt u weer dichtdoen. Dat zeg ik dan.’

Duitsland viert vandaag de 30ste verjaardag van de val van de Muur. In Berlijn is het al de hele week feest, met concerten, toespraken en historische projecties op gebouwen. Die beelden van toen ademen een feestroes, die in Duitsland zeldzaam is, misschien wel uniek in het optimisme wat eraf straalt. De nacht van 9 op 10 november 1989 werd destijds gevoeld als een eind-goed-al-goed, het einde van de DDR, van de Koude Oorlog en misschien ook wel van het Duitse dwaalspoor dat begon in 1933, 1914, of misschien zelfs al eerder, in 1871, toen Bismarck het uit talloze kleine staatjes bestaande land voor het eerst verenigde.

Maar het einde bleek ook het begin van een langdurige en moeizame zoektocht naar een nieuwe gemeenschappelijke Duitse identiteit. En dertig jaar na 1989 rijst de vraag of die zoektocht is vastgelopen. Want net als Christine Laubert, hebben veel Duitsers het idee dat het westen en het oosten de afgelopen jaren verder uit elkaar groeien, in plaats van nader tot elkaar komen. Dat maakt het jubileum van de Wende, zoals de omwenteling van 1989 in Duitsland wordt genoemd, tot een ingewikkeld feest.

Hoe komt het dat de verschillen tussen Oost en West in het Duitsland van 2019 weer zo’n grote rol spelen? Voor Laubert komt dat in de eerste plaats door de AfD. De vrouw die opgroeide in het Zwarte Woud, maar sinds 1993 in Dresden woont, met een Oost-Duitser trouwde en kinderen kreeg, dacht tot een paar jaar geleden dat de verschillen tussen Oost en West vooral werden beleefd door chagrijnige bejaarden die nooit helemaal in het nieuwe Duitsland waren aangekomen. Maar de rechts-nationalistische partij heeft de verschillen ook voor haar zichtbaar en hoorbaar gemaakt, als een soort lakmoesproef.

De AfD maakt in het oosten campagne onder de slogan, ‘Vollende die Wende’, maak de omwenteling volledig. Daarmee doelt de partij op de feitelijke verschillen die er nog steeds zijn: de lonen zijn in Oost-Duitsland gemiddeld 15 procent lager, en ook de pensioenen zijn er kleiner, net als de vermogens. In het bedrijfsleven zijn Oost-Duitse ceo’s schaars en geen enkele universiteit in het oosten heeft een Oost-Duitse rector.

Maar Laubert twijfelt of het altijd daarom gaat. ‘Mensen zeggen tegen mij dat ze AfD stemmen om de politici in Berlijn op stang te jagen.’ En dan, onverwacht vinnig: ‘ik heb soms het gevoel dat Oost-Duitsers die dat doen politiek gewoon onrijp zijn. Wie gaat er nou zo kinderachtig om met de democratie?’ Oost-Duitsers zouden zeggen dat haar reactie typisch West-Duits is. Hen steekt juist de jarenlange desinteresse vanuit het westen. Desinteresse die plots omsloeg in een koortsachtige fascinatie, toen sommige Oost-Duitsers zich in 2015 begonnen te keren tegen vluchtelingen en de AfD binnen een paar jaar tijd uitgroeide tot een ‘volkspartij.’ Sindsdien zijn de landelijke ­media, allemaal van oorsprong West-Duits, regelrecht gefascineerd door het oosten, maar wel vooral vanuit de vraag: ‘Wat is daar mis?’

Die eenzijdige blik katalyseerde een diffuse tegenbeweging van jonge, meest hoogopgeleide Oost-Duitsers, geboren in de jaren zeventig, tachtig en negentig. Het zijn clubs als het digitale platform Dritte Generation Ost-Deutschland en invloedrijke individuen als schrijver Jana Hensel die ‘willen laten zien dat het oosten meer is dan de DDR en de AfD’, zoals Hensel deze week schrijft in Die Zeit in een katern over jonge, succesvolle Oost-Duitsers. (Even curieus als veelzeggend is wel dat dit katern alleen in de Oost-Duitse deelstaten verschijnt.)

Ze willen laten zien dat de aanname van veel West-Duitsers, dat de oosterlingen zonder slag of stoot zouden assimileren, niet klopt. Hensel sprak zelfs weleens van kolonisatie. Ze willen meer aandacht voor Oost-Duitse geschiedenis en biografieën. Kortom, niet alleen financiële, maar ook culturele gelijkwaardigheid.

Wolf Konrad Roscher in zijn atelier in Leipzig waar hij opgeknapte vintage lampen verkoopt. Beeld Daniel Rosenthal / de Volkskrant

Leipzig: ook hier broeit de hang naar erkenning

Er bestaat dus ook een jong en succesvol Oost-Duitsland, waarvan het centrum in Leipzig ligt, van Torgau veertig kilometer over de provinciale weg naar het zuiden. In die veertig kilometer verstrijken ook de veertig jaar die de DDR heeft bestaan.

Leipzig is de stad waar precies een maand voor de val van de Muur, op maandag 9 oktober 1989, het einde van het socialistische Duitsland werd ingeluid met een vreedzame demonstratie van 70 duizend mensen. Het protest wortelde in de wekelijks ‘vredesgebeden’ in de protestantse Nicolaikirche.

Dat Leipzig toen een groezelige stad was, gehuld in het ongezond gele licht van gaslantaarns, zou je nu niet meer zeggen. Het centrum glanst en fonkelt, Leipzig heeft al jaren een positief ­migratiesaldo, een internationaal aantrekkelijke start-upscene, en het is het ­favoriete uitwijkoord van jonge families die Berlijn te groot en te lawaaierig vinden. En door de financiële inmenging van een chemisch Oostenrijks energiedrankje, speelt voetbalclub RB Leipzig als enige Oost-Duitse stad in de Cham­pions League.

Maar ook hier broeit de Oost-Duitse hang naar erkenning, zoals in het winkelatelier van Wolf Konrad Roscher, in het voormalige industriestadsdeel Plagwitz, waar hij met liefde en oog voor detail opgeknapte vintage lampen verkoopt voor prijzen die zeker niet voor iedereen zijn weggelegd. ­Roscher, zorgvuldig gekleed en gekapt, had zijn lampen op het eerste gezicht evengoed in Hamburg of Amsterdam kunnen verkopen. Maar schijn bedriegt.

‘Ik had het liefst dat de Muur was blijven staan’, zegt Roscher (41), terwijl een korte, provocatieve grijns over zijn gezicht trekt. Voordat hij zegt waarom, vertelt hij eerst zijn biografie. Dat hij ‘uit een kunstenaars- en filosofengeslacht’ komt, dat zijn vader in de DDR politiek gevangene was, dat hij niets op heeft met nieuw-rechts, maar een bijna nog grotere afkeer heeft van Merkel cum suis.

Ook vertelt hij, liefdevol, dat al zijn lampen uit ‘midden-Duitsland’ komen, vooral van bedrijven uit Saksen en Thüringen die in de jaren negentig zijn geliquideerd door de Treuhand, de instantie die DDR-staatsbedrijven naar de vrije markt moest begeleiden.

‘Het kapitalisme’, zegt Roscher enigszins gedragen, ‘is leeg, consumentisme is een soort vacuüm dat de mensen even zoet houdt, maar geen langdurige voldoening geeft.’

Dat is wat er anders is aan Oost-Duitsers, zegt Roscher, ‘die trappen daar niet meer in, juist door de ervaring met dictatuur.’ Oost-Duitsers zijn eerlijker, zegt hij. ‘Alleen al omdat ze niet zo stompzinnig leugenachtig glimlachen terwijl ze praten!’

Leipzig Corina Könnecke, Elfriede Thiele, Lotte en Lene in Leipzig. Beeld Daniel Rosenthal / de Volkskrant

Leipzig: elke dag verlangend naar de eenvoud van de DDR

Ook Corina Könnecke (51) en Elfriede Thiele (78) hebben bijna dagelijks heimwee naar de DDR, naar de eenvoud en de rust. Volgens hen is het die weemoed die Oost-Duitsers anders maakt dan West-Duitsers. Maar nu staan ze in een bijzonder onweemoedige, felverlichte speelgoedwinkel waar hun klein- en achterkleindochters Lotte (9) en Lene (7), een ‘plastic prul’ mogen uitzoeken.

En daar begint de kordaat uitziende overgrootmoeder te vertellen over de demonstraties in 1989, hoe ze ­samen met collega’s van de universiteit meeliep, op het gevaar af ontslagen te worden. Hoe een kille angst haar bij de keel greep toen ze de politiehonden zag. ‘Hond, agent, hond, agent, hond, agent. Het had heel anders kunnen aflopen.’ Hoe jubelend gelukkig ze was toen de Muur viel, vertelt ze ook. En nog steeds zijn Thiele en Könnecke, al met al, blij met ‘de vrijheid’. Daarom hebben ze de meisjes vandaag meegenomen naar Fritzi, de eerste kinderfilm over het einde van de DDR. Lotte was al met school geweest, naar de première, in de Nicolaikirche, waar ooit het verzet tegen het regime begon. Een kinderfilm over 1989, het laat zien dat de geschiedenis van de DDR in Duitsland tegelijkertijd dichtbij is en ver weg.

Lees onze stukken over de val van de muur

Precies dertig jaar geleden viel de Berlijnse Muur. De Volkskrant staat dit weekend uitgebreid stil bij dit jubileum: van een interview met een Nederlander die terugverlangt naar de DDR tot een analyse van de huidige verhoudingen. Lees hier onze artikelen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden