Duitse historische gevoeligheid - ook heel handig als taboe

Nederlandse correspondenten in Duitsland moeten er onderling altijd een beetje om lachen: het telefoontje vanuit het thuisland over een actueel thema met de vraag of dat 'misschien met het Duitse oorlogsverleden te maken heeft?'


Het makkelijkste zou zijn op die vraag altijd 'ja' te antwoorden. In principe heb je daarmee altijd gelijk. Bij opvallend veel actuele thema's in het Duitse debat wordt altijd wel door iemand het oorlogsverleden erbij gehaald.


Er zijn kwesties waarbij dat heel logisch lijkt. De extra gevoeligheden rond het integratiethema bijvoorbeeld. Of, zoals vorige week, het emotionele debat in de Bondsdag rond de 'preïmplantatie genetische diagnostiek', in Nederland ook wel embryoselectie genoemd.


Hierbij wordt bij kunstmatige bevruchting een embryo vooraf op genetische afwijkingen 'geselecteerd'. Sommige tegenstanders verwezen - weliswaar in bedekte termen - naar de eugenetica van de nazi's om op de morele twijfelachtigheid van deze medische 'selectie' te wijzen.


Maar de lijst thema's is veel langer. Na de kernramp in Japan werd de grote Duitse onrust daarover door velen verklaard dat 'in alle Duitse families wel iemand in plat gebombardeerde steden is opgegroeid'.


De afkeer van Google Street View zou komen doordat Duitsers 'door de geschiedenis het belang van privacy extra hebben leren kennen'. Het ijsbeertje Knut was zo populair omdat hij 70 jaar na de oorlog 'het beeld van een leuk Duitsland' aan de wereld toonde. En dat een groot deel van de Duitsers de Amerikaanse afrekening met Osama Bin Laden blijkt af te keuren, zou komen door het Duitse naoorlogse pacifisme - niet door bijvoorbeeld het trendy anti-Amerikanisme.


Het Duits historisch bewustzijn geefteen interessante extra lading aan elke actualiteit. Maar de fixatie op het eigen oorlogsverleden kan andere factoren ook overheersen. Als verklaring voor de onrust rond kernenergie is de oorlog bijvoorbeeld niet afdoende. Je zou evengoed veel verder terug kunnen grijpen. De Duitse natuurbeweging is ouder dan het oorlogstrauma en beïnvloedt al langer het bewustzijn rond onbeheersbare techniek.


Ook de gevoeligheid rond de embryoselectie ligt genuanceerder. Een commentator van de Süddeutsche Zeitung wees daar donderdag al meteen op. Hij schreef dat morele bezwaren tegen een onderzoek vóór dat de embryo in de buik zit compleet 'voorbij gaan aan de maatschappelijke realiteit'. In Duitsland bestaat immers geen enkel politiek debat over het afbreken van zwangerschappen om medische redenen, terwijl de foetus dan al ín de baarmoeder zit.


'Banaal', noemt de hoofdredacteur van de Oostenrijkse krant Die Presse een dergelijke argumentatie zelfs. In Duitsland en Oostenrijk (waar embryoselectie nog steeds verboden is) wordt volgens hem veel te makkelijk iets níet gedaan met de verwijzing naar de uitwassen uit het naziverleden, terwijl de morele argumentatie in feite niet klopt.


De oorlogsvergelijking maakt van ethisch zinvolle discussiethema's dan een eendimensionaal taboe. Het 'oorlogsverleden' speelt daarin wel degelijk een rol. Niet zozeer als alllesoverheersende oorzaak voor de gevoeligheden - maar als politiek argument van de tegenstanders.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden