INTERVIEW

'Duitse elite zweeg over bruin verleden'

De elite van West-Duitsland na 1945 had één ding gemeen, ontdekte schrijver Malte Herwig: als tiener waren ze lid van Hitlers partij. Een verleden dat collectief werd 'verdrongen'.

Duitse tieners dienden als 'Flakhelfer', soldaat op luchtafweerinstallaties.Beeld akg-images / NordicPhotos

In de familie van de Duitse schrijver Malte Herwig (42) was de oorlog nooit ver weg. Maar het ging er thuis ook nooit echt over. 'Als er in mijn jeugd op de televisie iets over Hitler of de Holocaust was te zien, moesten we overschakelen naar een ander net. Mijn vader zag liever natuurfilms.'

Vader Günther Herwig was een van de honderdduizenden 'Flakhelfer' geweest, de jeugdige soldaten die in Duitsland dienst deden op luchtafweerinstallaties - 'Flak' staat voor 'Flugabwehrkanone'. Onlangs schreef Herwig een boek over de generatie van zijn vader: De laatste lichting. Hoe Hitlers jongste partijgenoten uitgroeiden tot de elite van het moderne Duitsland.

Maar over vader Herwig gaat het boek niet. Hij was een 'gewone, dertien-in-een-dozijn-Duitser'. Zoon Malte raakte wel gefascineerd door de beroemdere generatiegenoten van zijn vader : Hans-Dietrich Genscher, Günter Grass, Walter Jens, Siegfried Lenz, Erich Loest, Hermann Lübbe, Niklas Luhmann, Martin Walser en Dieter Wellershoff. Zij vormden na de oorlog de ruggegraat van de nieuwe democratie in West-Duitsland. Als schrijver, als wetenschapper, als musicus, als politicus - kortom, 'zij waren de elite van de Bondsrepubliek'.

NSDAP

De nu stokoude mannen hebben vaak nog één ding gemeen, ontdekte Herwig. Ze werden in de nadagen van de oorlog lid van de NSDAP, de partij van Hitler. 'Terwijl dat helemaal niet hoefde.' Andere overeenkomst is dat ze dat lidmaatschap later vrijwel allemaal 'verdrongen' hebben.

Op het moment dat Herwig hen met de door de Amerikanen geredde NSDAP-ledenlijsten confronteerde, klonken excuses als dat 'het lidmaatschap buiten hun medeweten was verworven of dat het een vervalsing betrof'.

'Componist Hans Werner Henze vertelde mij dat hij zonder zijn medeweten moet zijn opgenomen in de partij, als verjaardagscadeautje aan Hitler. Lokale nazibestuurders zetten volgens hem zomaar Duitsers op de ledenlijst, om een wit voetje bij de Führer te halen.'

Componist Hans Werner Henze heeft gezegd dat hij zonder zijn medeweten moet zijn opgenomen in de partij, als verjaardagscadeautje aan Hitler.Beeld EPA

Die Flakhelfer

Klopt geen hout van, zegt Herwig in een restaurant in Hamburg, terwijl hij in een portie gebakken aardappelen met spek prikt. 'Zo ging dat niet. Het is bekend dat slechts een klein deel van de Duitsers destijds lid was. We praten over een populaire partij, die soms zelfs ledenstops moest instellen, zoals in maart 1933, nadat Hitler aan de macht was gekomen, en iedere pragmaticus erin wilde. De partij wilde eigenlijk louter geëngageerde leden, geen meelopers.'

Herwig schreef zijn boek Die Flakhelfer in 2013, de Nederlandse vertaling kwam onlangs uit. Inmiddels is een aantal van de oude 'Flakhelfer' overleden. Twee van de bekendsten leven nog: schrijver Günther Grass en FDP-politicus Hans-Dieter Genscher.

Herwig zegt dat hij het onbegrijpelijk vindt dat ze zo lang hebben gezwegen over hun bruine verleden. Herwig heeft Grass, wiens coming-out in 2006 (hij bleek lid van de Waffen SS te zijn geweest) wereldnieuws was, meermalen gesproken. Hij noemt de Nobelprijswinnaar nu een 'beschadigde man, een overlever'.

Genscher was jarenlang minister van Buitenlandse Zaken. De Amerikanen hadden na de oorlog het hele NSDAP-kaartensysteem mee naar de VS genomen. 'Ze moesten ervan hebben geweten. Of ze hem daarmee ooit onder druk hebben gezet? Ik kan het niet bewijzen.'

Ook de Oost-Duitse Stasi was volgens Herwig trouwens al begin jaren zeventig op de hoogte van Genschers verleden. 'Ze hebben die kennis bij mijn weten nooit ingezet.'

Dat Nobelprijswinnaar Günter Grass in de oorlog lid was van de Waffen SS was in 2006 wereldnieuws. Grass is volgens Herwig nu 'een beschadigd man, een overlever.'Beeld AP

Vertraging

Pas in 1994 kwamen de NSDAP-kaarten terug naar het Duitse Bundesarchiv. Na jarenlange vertraging overigens, de Duitsers wilden de kaartenbakken eigenlijk helemaal niet hebben, zegt Herwig. In hetzelfde jaar stelde Genscher zich niet kandidaat als bondspresident, iets wat hij wel van plan was geweest. 'Hij had net te horen gekregen dat zijn NSDAP-kaart openbaar gemaakt zou worden.'

Herwig sprak uitgebreid met 'de vriendelijke' Genscher, maar zodra het lidmaatschap ter sprake kwam, zei hij: 'Ik heb geen verzoek tot opname in de partij getekend. Daarna heeft hij het gesprek vrij bot afgebroken.'

De hamvraag is natuurlijk waarom mensen als Genscher later zulke fatsoenlijke democraten zijn geworden. 'De mens is tot veel in staat. We hebben het hier over mensen die destijds ietwat naïeve, gehersenspoelde jongemannen waren. Ze hebben zich later ongelooflijk geschaamd, zeker toen de gruwelijkheden van Auschwitz bekend werden. Ze hebben zich keurig aangepast, zoals ze zich ook aanpasten in de nazitijd. Laten we niet vergeten dat het slechts weinigen gegeven is uit te groeien tot een Sophie Scholl (Scholl was een jonge verzetstrijdster, die in 1943 werd geexecuteerd, red.).'

Herwig: 'Van Genscher kun je hoogstens zeggen dat hij een enorme politieke opportunist was. Maar mensen als hij zijn geen misdadiger, ze hebben geen oorlogsmisdaden begaan. Maar erover praten, dat blijkt nog steeds een heisse Kartoffel te zijn.'

Hans-Dietrich Genscher was jarenlang minister van Buitenlandse Zaken. In de oorlog was hij lid van de partij en deed hij dienst als 'Flakhelfer.'Beeld AFP

Politiek correct

Niet alleen voor de betrokkenen zelf, concludeert Herwig. 'Er worden in mijn land prachtige redevoeringen gehouden door politici over de gruwelijkheden van de nazitijd, maar het blijft allemaal in het algemene. We zijn wereldkampioen in de politiek correcte verwerking van dat bruine verleden, maar wel een wereldkampioen die doping gebruikt. Want praten over de details, over die partijlidmaatschappen van de elite bijvoorbeeld, ho maar.'

Herwig: 'Laten we niet vergeten dat in alle Duitse regeringen vanaf Konrad Adenauer tot en met Helmut Kohl voormalige nationaal-socialisten zaten. Willy Brandt wordt als een politieke held gezien in Duitsland, en daar is ook veel voor te zeggen, maar ook in zijn regeringen zaten talloze voormalige NSDAP'ers.'

Malte Herwig, De laatste lichting. Hoe Hitlers jongste partijgenoten uitgroeiden tot de elite van het moderne Duitsland. Uitgeverij Balans. euro 19,95.

Herwig wordt vanavond om 17 uur (in het Duits) geïnterviewd in het Goethe-Institut, Herengracht 470, Amsterdam. Toegang euro 5 euro, studenten gratis.

Matte Herwig: 'Het waren destijds ietwat naïeve, gehersenspoelde jongemannen. Ze hebben zich later ongelofelijk geschaamd.'Beeld x
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden