Duitse economie is nog altijd ziek

Duitsland zucht onder de stagnerende economische conjunctuur. Maar bondskanselier Schröder voert een politiek van de 'rustige hand'. Van zijn hervormingsijver is weinig meer te bekennen....

'De Duitse ziekte is voorbij'. Met deze triomfantelijke vaststelling prees Gerhard Schröder graag zijn successen aan. Hij had in het vastgeroeste Duitsland hervormingen geïnitieerd, de economie groeide en de werkloosheid nam af. Hij werd zelfs geprezen door werkgevers, een zeldzaamheid voor een sociaal-democratisch politicus.

Nu de conjunctuur in de Verenigde Staten hapert, is zijn zegetocht opeens voorbij. De mooie cijfers bleken met name te zijn gedragen door de export, vooral naar de VS. Gaat het daar goed, dan bloeit de Duitse economie. Gaat het daar slecht, dan krijgt Duitsland van alle Europese economieen de eerste en zwaarste klappen.

Nu stagneert de groei. De IFO-index van het economisch klimaat staat op de laagste stand in vijf jaar. Schröder moet de ene na de andere verkiezingsbelofte inslikken, wat een jaar voor de verkiezingen heel ongelegen komt. Het doel van 3,5 miljoen werklozen ziet hij inmiddels zelf ook niet meer als realistisch, al was de vermindering van de werkloosheid altijd hét thema waaraan hij zich door de kiezers wilde laten meten.

Dat de lastendruk onder de veertig procent komt te liggen, een belofte uit het rood-groene regeerakkoord, moet niet 'tot alle prijs' worden nagestreefd, zegt de kanselier nu. De stijgende kosten voor pensioenen, uitkeringen en ziektegeld zijn tegen alle beloften in niet beteugeld. De gewraakte Lohnnebenkosten, die de Duitse arbeid zo duur maken, blijven hoog.

Nu heeft de eens als 'Genosse der Bosse' betitelde Schröder ze weer tegen zich: de concernchefs, de werkgevers, de economen en commentatoren in de krant. De kanselier wordt verweten dat hij niets onderneemt tegen de slechte conjunctuur. Hij zou de zeer geleidelijke belastingverlaging moeten versnellen en iets doen aan de starre arbeidsverhoudingen en regelgeving die de Duitse economie nog steeds afremmen. In de ogen van de kiezers, zo tonen opiniepeilingen, begint het imago van Schröder als economisch competente Macher af te brokkelen.

Maar Schröder heeft iets verzonnen om zijn passiviteit te rechtvaardigen. Steeds als hij op de economie wordt aangesproken, zegt hij dat hij een 'politiek van de rustige hand' voert. Van zijn voorganger Helmut Schmidt leerde hij dat het verstandig is conjuncturele stormen maar uit te zitten.

Toen hij vorig jaar herfst van het devies afweek en miljarden uitgaf om de door de Bild-Zeitung opgestookte woede over de hoge benzineprijs te verminderen, had hij achteraf spijt. De prijzen daalden even later, de belastingvoordelen vielen niemand op, maar waren niet meer terug te draaien.

Van de bezuinigingen die Schröder en zijn minister van Financiën Eichel hebben ingezet, wil de kanselier in geen geval afwijken. Dat zou slecht zijn voor heel Europa. Experts geven hem gelijk. 'Aan de groeiende druk om met conjunctuurprogramma's en snellere belastingverlaging te interveniëren in de economie kan de regering beter niet toegeven', zegt M. Miegel, directeur van het Instituut voor Economie en Samenleving in Bonn. 'De schade die dat toebrengt aan de financiële stabiliteit en het vertrouwen in de euro is belangrijker dan de positieve werking van welke tijdelijke maatregel dan ook.'

Schröder blijft weinig anders over dan op Amerika te wijzen, als de mensen hem bij zijn huidige reis door Oost-Duitsland steeds weer uitfluiten en vragen waar hun nieuwe banen blijven: als de conjunctuur daar niet zo slecht was, ging het met de Duitse werkloosheidcijfers een stuk beter, zegt hij.

Dat is waar, geven de critici toe. Maar het toont alleen maar dat Schröder teveel heeft vertrouwd op de gunstige wereldconjunctuur. Hij heeft verzuimd de Duitse welvaartsstaat zo te hervormen dat de economie dynamischer wordt en de binnenlandse vraag stijgt. Het gunstige effect van zijn eerdere hervormingen, zoals de belastingverlaging, wordt ongedaan gemaakt door hogere prijzen voor onder meer brandstof en vlees.

'In de arbeidsmarkt en op sociaal gebied moeten dringend hervormingen worden doorgevoerd', zegt Miegel. Zijn instituut stelt dat Duitsland binnen enkele jaren 1,9 miljoen werklozen minder kan hebben, als de arbeidsmarkt maar wordt ontdaan van zijn rigide ontslagregels en betonnen CAO's.

Experts in binnen- en buitenland hebben al een hele plank aan rapporten, aanbevelingen en voorstellen bij elkaar geschreven. De ABM, de Duitse Melkert-banen, moeten worden afgeschaft ten gunste van loonsubsidies. De uitkeringen moeten omlaag en er moet een lage lonen-sector worden geschapen. Maar Schröder heeft een jaar voor de verkiezingen laten weten dat hij geen grote hervormingsplannen meer heeft. Hij wil de vakbonden, die moeten worden ingezet voor zijn herverkiezing, niet van zich vervreemden. 'De vakbonden zijn in Duitsland zo sterk, dat de regering noodzakelijke hervormingen niet door kan voeren', zegt Miegel.

Schröder klinkt tegenwoordig weer als een ouderwetse sociaal-democraat. Hij stelt dat Duitsland 'geen Amerikaanse arbeidsmarkt' wil. Als het ontslagrecht wordt versoepeld, worden werknemers 'manoeuvreermassa van het kapitaal, dat men bij een baisse zomaar op straat zet', aldus de kanselier.

Hij vertolkt daarmee wellicht de gevoelens van veel Duitsers, die veel minder op verandering uit zijn dan economische experts, werkgeversverbanden en commentatoren. 'Politici die de status quo bestendigen, hebben het makkelijker te worden herkozen. Dat gold ook voor Kohl, die zestien jaar niets deed', zegt Miegel.

Zijn verklaring: 'Het gaat de Duitsers veel te goed.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden