Duisterling

Door de verfilming van het boek The Invisible Woman, over het bizarre liefdesleven van Charles Dickens, leerde acteur en regisseur Ralph Fiennes de schrijver pas echt kennen. Lag zijn eigen privéleven ten grondslag aan deze film?

Daar is-ie dan toch, heel even, de wat gekwelde blik in de grijsblauwe ogen. De mond, tegenwoordig omringd door een vlassig baardje, trekt een fractie scheef. Of is het gewoon verbeelding? Zoek je te snel naar sporen van de getormenteerde zielen in de rollen die sterk de filmcarrière van Ralph Fiennes (Ipswich, 1962) kleurden? De wrede kilheid waarmee hij als kampcommandant Amon Göth in Schindler's List bijvoorbeeld het Joodse dienstertje Helen eerst avances maakt, dan twijfel veinst ('Is dit het gezicht van een rat?') en vervolgens als bijna vanzelfsprekend op haar in beukt. Het duistere kwaad in de engerd Lord Voldemort in de Harry Potter-films. De gekte van de getatoeëerde psychopaat Francis Dolarhyde in Red Dragon.


Hij is tot dat moment, tijdens een ontmoeting in Londen, de welwillendheid zelve. Maar als er vragen in de buurt van zijn privéleven komen, maakt hij snel de terugtrekkende beweging die mogelijk te makkelijk als gepijnigd wordt opgevat. 'Hier zal ik niet op ingaan.'


Iets van relevantie is er wel. Ralph Fiennes (spreek uit: Reef Fains - op zijn Welsh) houdt audiëntie omdat hij de regisseur is van The Invisible Woman over een geheime liefde van Charles Dickens voor de jonge Britse actrice Nelly Ternan. Hij was 45, zij was 18 en dat ook nog eens in het zedige victoriaanse tijdperk. Fiennes, die tevens de rol van de schrijver speelt, had zelf een relatie met een actrice, Francesca Annis, die achttien jaar ouder was dan hij - sprak het thema van het grote leeftijdsverschil hem soms aan?


Waar Dickens alles uit de kast haalde om Nelly buiten het zicht van het Britse publiek te houden, vond Fiennes zichzelf enkele jaren geleden tot zijn afgrijzen enkele keren terug op de pagina's van de tabloids. In chocoladeletters werden de amoureuze escapades beschreven met een stewardess tijdens een Qantasvlucht van Darwin naar Mumbai en een affaire met een Roemeens zangeresje, waarna Annis een punt zette achter hun relatie, die elf jaar had geduurd.


Fiennes wil nog wel een vergelijking maken. 'Ten tijde van Dickens kon je nog spreken van delicate speculatie. In de cultuur van vandaag heerst een ronduit gewelddadige nieuwsgierigheid naar acteurs, politici, musici en atleten.'


Dus gaat het over Dickens en Ternan in plaats van Fiennes en wie dan ook. The Invisible Woman is gebaseerd op het gelijknamige boek uit 1991 van journalist en biograaf Claire Tomalin, die de ingewikkelde verhouding beschreef tussen de succesvolle, getrouwde auteur en de actrice die was geboren in hetzelfde jaar als diens dochter Katey. Hij had haar zien optreden in Londen, ze reisde met haar moeder en twee zussen als actrices langs de Britse theaters. Dickens nodigde de Ternans uit voor een rol in The Frozen Deep, een drama dat werd opgevoerd in de Free Trade Hall in Manchester. De liefde bloeide op in een periode dat Dickens' huwelijk met Catherine Hogarth, met wie hij tien kinderen had, in het slop was geraakt - zijn vrouw miste naar zijn opvatting het intellect en de energie die hij zelf wel bezat.


Fiennes schuift naar het puntje van de divan en staart bij de toelichting op zijn geestdrift voor het verhaal vooral naar het flesje en het glas mineraalwater voor hem. Na de lange lokken van Heathcliff uit Wuthering Heights (1992) - het begin van zijn filmcarrière - en het borstelkoppie van Dolarhyde in Red Dragon (2002), resteert nu tamelijk dor terrein.


Nee, hij was geen bewonderaar van Dickens voordat hij aan deze film begon. 'Niet dat ik hem niet waardeerde, het was meer dat ik hem niet goed kende, wonderlijk genoeg. Het verbaast velen, maar op mijn school is Dickens, in tegenstelling tot Shakespeare, niet eens voorbij gekomen. Ik had vrijwel uitsluitend de films gezien, The Great Expectations, Oliver Twist, al die versies van A Christmas Carol. Ik voelde me meer aangetrokken tot andere schrijvers, Tolstoj, Dostojevski. Maar dat is nu veranderd, door de film.'


Toch was het niet Dickens, maar het personage van Nelly, gespeeld door Felicity Jones, dat hem dit verhaal introk. 'Natuurlijk gaat het over de jonge vrouw die overweldigd raakt door de grote persoonlijkheid van de beroemde en gevierde schrijver. Dickens was een charismatische, intellectuele en ook heel grappige man. Hoe ging ze om met zijn amoureuze achtervolging, zijn intense aandacht? Ze accepteerde dat ze een verborgen leven moest gaan leiden. Maar ik wilde ook de Nelly laten zien die in een later leven in het reine probeert te komen met het geheim uit haar verleden. Het is intrigerend te zien hoe intimiteit, of zelfs de ontkenning ervan, iemands leven kan bepalen.


'Geen misverstand, Dickens fascineert me ook. Hij schrijft onafgebroken, zet zich in voor liefdadigheid en staat aan het hoofd van een groot gezin. Dan loopt hij tegen Nelly aan, alsof het een auto-ongeluk is en verandert zijn leven in een puinhoop.'


Fiennes aarzelde lang of hij de rol van Dickens moest spelen. Bij zijn regiedebuut - drie jaar geleden verfilmde hij Coriolanus van Shakespeare - had hij dezelfde dubbelfunctie en dat was hem zwaar gevallen. Maar tijdens het doornemen van het scenario ontdekte hij de aantrekkingskracht van het karakter. 'Ik dacht: fuck it, ik ga het gewoon doen.'


Intussen verloor hij de details niet uit het oog, hij wilde dat de film zo authentiek mogelijk oogde. Dickens wereld moest worden herschapen. Hij bekeek in het Victoria & Albert Museum bijna obsessief foto's uit de 19de eeuw en stelde hoge eisen aan haardracht, kleding, decoratie, meubilair en behang. Het leidde tot een Oscar-nominatie voor kostuumontwerper Michael O'Connor.


In navolging van eerdere bad guys die hij speelde, geeft Fiennes ook in zijn vertolking van de volksheld Dickens grimmige en manipulatieve trekjes mee. Zijn besluit uiteindelijk toch te gaan scheiden, deelt hij niet met de nogal voor de hand liggende partner. Catherine Hogarth leest pas in een brief die de schrijver naar The Times stuurt dat haar huwelijk voorbij is. Als Dickens en Ternan samen betrokken raken bij een treinongeluk, doet hij het voorkomen alsof hij alleen reist - waarschijnlijk om haar te beschermen: het publiek zou haar verketteren als de feeks die Dickens en Hogarth uit elkaar had gedreven.


Fiennes was er niet zozeer op uit een duistere kant van de schrijver te laten zien. 'Het was zeker geen slechte man. Ik geloof dat Dickens vooral de controle probeerde te houden. Deze verhouding creëerde wanorde, het was het tegenovergestelde van het geregelde en gedisciplineerde huwelijkse bestaan waaraan hij zo was gewend. In zijn boeken en zeker in David Copperfield en Bleak House, schildert hij zelf het beeld van de pure, oprechte liefde. En kijk hem nu eens: een eerzaam getrouwde burger, vader van tien kinderen, ineens hopeloos verliefd op een veel jongere vrouw. Hij vreesde voor zijn reputatie, hij wist niet hoe hij ermee moest omgaan. Als iemand zijn ankers verliest, kun je rare dingen doen, denk ik. Er zat ook nog veel van een jongen in Dickens. Impulsiviteit vooral. In combinatie met de paniek die hij moet hebben gevoeld, zal dat tot een zekere emotionele wreedheid hebben geleid, een nogal gewelddadige vlucht naar de uitgang, niet in fysieke zin maar wel meedogenloos. Het was belangrijk om dat te laten zien, het is een essentieel onderdeel van het verhaal.


'Achteraf gezien had ik nog een scène moeten inbouwen waarin we de staat van totale paniek en ontreddering toonden waarin hij moet hebben verkeerd.'


Fiennes is altijd geïnteresseerd in wat hij eerder beschreef als de 'B-side' van personen. 'Dat is niet iets buitengewoons. Iedereen kan wel eens wreed zijn of emotioneel ongevoelig. Dat maakt je nog niet tot de verpersoonlijking van het kwaad. In de rollen als Amon Göth en Francis Dolarhyde speelde ik personages die meer een gebrek hadden, of een stoornis. In Voldemort zat niet eens veel psychologie. Hij was meer het symbool van het totale kwaad.'


Hij is nooit bang geweest dat hij alleen maar werd gevraagd voor uitbeelding van de slechterik. Hij noemt als bewijs zijn rollen in Sunshine (1999), een film over drie generaties van een Hongaars-Joodse familie, en The Constant Gardener (2005), waarin hij een Britse diplomaat speelt wiens vrouw, een mensenrechtenactivist, in Afrika wordt vermoord. 'Ik kon personages spelen die naast hun zwakheden ook hun sterkte etaleren, hun rechtschapenheid. Je kunt niet spreken van stereotypen in mijn carrière. Dat gevoel heb ik nooit gehad.'


Een rol aan de andere kant van het spectrum, die van de lolbroek, is ook weer niet vanzelfsprekend. Zijn bijdragen aan de romantische komedie Maid in Manhattan, aan de zijde van Jennifer Lopez, en The Avengers, een vervolg op de tv-serie De Wrekers, met Uma Thurman als tegenspeelster, worden niet tot de hoogtepunten uit het oeuvre gerekend. Hij is dergelijke rollen niet gaan schuwen.


Fiennes: 'In comedy is context zo ongelooflijk belangrijk. Ook al heeft een acteur de capaciteiten voor comedy, als de tekst en de situatie niet goed zijn, wordt het nooit grappig. In Maid in Manhattan speelde ik een nogal stijf, rechtdoorzee type die moeilijk omgaat met veranderende situaties. Ik hoefde niet eens grappig te zijn, de rol veronderstelde een soort Cary Grant-factor. Dat was een uitdaging, maar tot de lichtheid die zoiets vereist, krijg ik niet gemakkelijk toegang. Maar in The Grand Budapest Hotel bijvoorbeeld voelde ik me op mijn gemak als conciërge Gustave. Daarin zit zo'n licht komische toon. Het had ook te maken met de regisseur Wes Anderson. Zijn begeleiding gaf me vertrouwen.'


Wat heeft het regisseren van twee films hem geleerd over acteren? 'Bij het bestuderen van al dat materiaal ga je je afvragen waarom die ene take iets heeft, wat dat ook moge zijn en de andere niet. Dat is moeilijk in woorden uit te drukken. Waar de camera zeker van houdt, is transparantie. Je ziet het vaak bij Vanessa Redgrave en Felicity heeft het ook. Ze laten iets bij zichzelf toe. Schijnbaar zijn ze niet aan het acteren. Zo geven ze toegang tot hun innerlijke gevoelens, hun ziel. Ik houd van films waarin je dat kunt zien. Dat je je afvraagt: wie zijn deze mensen echt? Judi Dench beheerst dat ook.'


Dat haar naam aan het slot van het gesprek valt, kan toevallig zijn. Feit is dat haar carrière die van hem raakt. Dench overleed als M., het hoofd van de Britse geheime dienst M16 in de laatste Bondfilm Skyfall. Haar opvolger was aan het eind even te zien: Ralph Fiennes. Of hij net zo'n kribbige en afstandelijke baas wordt als zijn voorganger, laat de acteur in het midden. Gelet op het cv valt wat donkerte in het karakter niet uit te sluiten. Klinkt het onheilspellend als Fiennes zegt dat hij er klaar voor is?


Vervolg van pagina V2


Ralph Fiennes (voluit Ralph Nathaniel Twisleton-Wykeham-Fiennes) was de oudste zoon in een gezin van zes kinderen en een adoptiezoon. Hij volgde een acteursopleiding aan de Royal Academy of Dramatic Art. Hij begon zijn loopbaan in het theater, onder meer als lid van de Royal Shakespeare Company. In 1992 volgde zijn filmdebuut, als Heatcliff in Wuthering Heights. Zijn doorbraak kwam een jaar later, in de rol als nazi Amon Göth in Schindler's List. Bekende films waarin hij speelde zijn Quiz Show, The English Patiënt, Red Dragon, The Constant Gardener, The Hurt Locker, The Reader en als Voldemort in vier Harry Potter-films. Voor zijn rollen in Schindler's List en The English Patiënt kreeg hij een Oscarnominatie. Fiennes is gedurende zijn filmcarrière altijd in het theater blijven spelen, vooral in Shakespeareproducties. Als regisseur debuteerde hij in 2011 met Coriolanus van Shakespeare, waarin hij ook de hoofdrol heeft. In The Invisible Woman is Fiennes ook zowel regisseur als acteur. In 2015 wordt de Bondfilm verwacht waarin hij M. speelt.




Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden