Analyse

Duikt de minister weg achter haar boeggolf?

De instroom van studenten daalt, vooral van die met laagopgeleide ouders. Volgens minister Bussemaker is dat niet te wijten aan het leenstelsel, maar aan een 'boeggolf'. Wat bedoelt ze? Zien anderen die golf ook? En wat bewoog drie jongeren om zich wel of niet in te schrijven?

Ministr Bussemaker Beeld anp

Ze hadden wilde plannen voor na hun eindexamen. Backpacken in Australië; Spaans leren in Salamanca; highschool in Missouri. En toen besloot het kabinet het leenstelsel in te voeren. Dus stonden de eindexamenkandidaten van 2014 voor een dilemma. Wie er na het behalen van het diploma een jaartje tussenuit ging, viel bij terugkeer onder het nieuwe leenstelsel. Wie zijn droom opzij schoof en meteen ging studeren, kreeg nog een basisbeurs.

Zo ontstond een 'boeggolf' (letterlijk: door het varen tot een golf opgestuwd water), een fenomeen waarover minister Jet Bussemaker van Onderwijs de afgelopen dagen veelvuldig sprak. Het was vooral die boeggolf, leek ze te suggereren, die verklaarde waarom de instroom van studenten zo was afgenomen. Als de golf voorbij is, wordt alles weer normaal.

Hoe ziet die golf eruit? De top ligt in de jaren direct voordat het leenstelsel van kracht werd. Toen groeide de instroom ten opzichte van eerdere jaren, doordat een groep studenten geen tussenjaar nam, maar zich direct inschreef bij een studie. Het dal van de golf ligt in het eerste jaar dat het leenstelsel van kracht werd - dit collegejaar dus. Daarin is het aantal aanmeldingen minder dan het jaar daarvoor, omdat toen minder mensen een tussenjaar namen.

In theorie zou de boeggolf nu moeten ophouden. Studenten kunnen weer een tussenjaar nemen, het maakt niet uit of ze dit jaar of volgend jaar met hun studie beginnen. De instroom zal dus de komende jaren wel weer bijtrekken, denkt Bussemaker, al is een deel van de daling structureel, bijvoorbeeld doordat sommige opleidingen strenger aan de poort zijn gaan selecteren.

Critici vinden dat Bussemaker zich te veel verschuilt achter de boeggolf. Zij denken dat het leenstelsel kinderen ervan weerhoudt te gaan studeren - en dan vooral kinderen van laagopgeleiden. Over die afschrikkende werking van het leenstelsel rept de minister nauwelijks.

Onderzoeker Anja van den Broek van ResearchNed, verantwoordelijk voor het maandag gepresenteerde rapport over het leenstelsel, zegt dat er duidelijke aanwijzingen zijn voor zo'n boeggolf. 'Je ziet dat de onvertraagde instroom na 2012 enorm is gestegen en nu afneemt. Studenten anticipeerden op het studievoorschot.'

Van den Broek denkt bovendien dat de boeggolf de instroom meer heeft beïnvloed dan het afschrikkende effect van het leenstelsel. 'Als je naar de cijfers kijkt, is het aannemelijk wat Bussemaker zegt.'

Toch maakt de onderzoeker een voorbehoud, omdat nog niet bekend is of de instroom zich de komende jaren weer zal normaliseren. 'Pas als we weten hoeveel studenten zich volgend collegejaar aanmelden, en als we weten hoe de uitval in het eerste jaar zich ontwikkelt, kunnen we inschatten wat het effect van het studievoorschot echt is geweest.'

De Vereniging van Universiteiten (VSNU) ziet eveneens een boeggolf in de cijfers. Jarenlang gingen ongeveer zeven van de tien vwo'ers na het eindexamen naar de universiteit. In de jaren voor de invoering van het leenstelsel groeide dat aantal tot acht op de tien. 'Die extreme groei had met het leenstelsel te maken', zegt woordvoerder Bastiaan Verweij. Inmiddels is weer een daling ingezet, in de richting van het oude niveau. 'Ik denk niet dat dit de afschrikkende werking van het leenstelsel is. Maar of dat echt zo is, moet later blijken.'

Ook de Vereniging Hogescholen ziet de contouren van een boeggolf, al vindt woordvoerder Marjolein Schooleman het te vroeg om conclusies te trekken. 'Het is nog maar de vraag of de daling van de instroom tijdelijk is geweest. De minister schuift het allemaal wel heel makkelijk op die boeggolf.'


'Ik studeer, maar bouw een schuld op'

Sara Mehrinejad (21) uit Den Haag: 'Het was een shock toen het leenstelsel werd ingevoerd. Ik wist altijd al zeker dat ik wilde studeren, en nu kon dat opeens niet meer zonder schuld. Maar een studie is heel belangrijk, ik kon me gewoon niet voorstellen dat ik op mijn 21ste al fulltime zou gaan werken. Dus ben ik toch Europese studies gaan doen aan de Haagse Hogeschool. 'Ik wil niet dat mijn ouders me financieel ondersteunen. En ik heb nu geen tijd voor een baantje. Daarom leen ik 1.000 euro in de maand. Misschien bouw ik zo wel 80- of 90 duizend euro studieschuld op. Soms maak ik me daar zorgen over. Ik wil graag de journalistiek in, maar daar is weinig werk te vinden. Ik probeer positief te blijven. Op mijn 8ste ben ik als vluchteling uit Iran hierheen gekomen, dus ik weet uit ervaring dat er mensen zijn die het wel moeilijker hebben.'

Door: Rik Kuiper


Brendan Berendse (19) uit Purmerend: 'Ik doe het laatste jaar van de havo, dan is daarna het hbo logisch. Ik ben op allerlei open dagen geweest en heb veel voorlichtingen bezocht, maar ik vond geen studie die bij mij past. Als ik die basisbeurs nog had gekregen, had ik een jaartje hbo kunnen proberen om te zien wat ik leuk vind. Dat zit er niet meer in. Het geld voor zo'n oriëntatiejaar heb ik gewoon niet. Als ik wil studeren, moet ik lenen bij DUO. Mijn ouders willen niet dat ik dat doe. Mijn vader is tegen lenen, hij is opgevoed met het idee dat je daar gewoon niet aan moet beginnen. 'Ik volg komend jaar een opleiding tot fietsenmaker, op mbo-niveau. Die duurt één jaar, niet vier zoals aan het hbo, dus ik hoef veel minder collegegeld te betalen. Bovendien verdien ik er wat naast: als je opgeleid wordt tot fietstechnicus, werk je namelijk al. Ik blijf thuis wonen, dat scheelt in de kosten. In het oude systeem had ik met de basisbeurs en mijn spaargeld die hbo-studie wel kunnen betalen. Of ik met mijn verdiende geld later een vervolgopleiding ga doen, weet ik nog niet.'

Door: Maartje Geels

'Sara Mehrinejad: Ik heb geen tijd voor een baantje. Daarom leen ik 1.000 euro in de maand' Beeld Aurelie Geurts

'Balen dat stelsel, ik zit achter de kassa'

Bodi Greefhorst (18) uit Eindhoven: 'Op mijn 17de begon ik mijn studie audiovisuele vormgeving aan het Sint Lucas in Eindhoven. Dat is een mbo-opleiding waarmee je cameraman kunt worden en films voor televisie of internet leert monteren. Ik ben er na anderhalf jaar mee gestopt, omdat de studie tegenviel. Ik zit daarom met een studieschuld van een paar honderd euro. Dat is niet zo veel, omdat ik 17 was toen ik begon en pas vanaf mijn 18de studiefinanciering kreeg. 'Nu werk ik parttime achter de kassa bij Albert Heijn, maar dat zie ik mezelf niet mijn hele leven doen. Ik zou verder willen studeren, maar dan val ik onder het leenstelsel. Daar baal ik flink van. Ik wil niet vier jaar lenen en dan met een schuld zitten. Veel opleidingen bieden geen baangarantie. Stel dat ik geen werk krijg, dan is zo'n lening geen prettig idee.'

Door: Rik Kuiper

Bodi Greefhorst: 'Ik wil niet vier jaar lenen en dan een schuld hebben.' Beeld Marcel van den Bergh
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden