Duidelijk nee, maar waartegen eigenlijk?

Premier Renzi is de grote verliezer van het Italiaanse nee bij het referendum. Hij stapte op en het is nu aan president Matarella een opvolger aan te wijzen. En de politieke partijen zullen een antwoord moeten vinden op de vraag wat de kiezers dan wel willen.

Italiaanse premier Matteo Renzi tijdens persconferentie waar hij zijn aftreden aankondigtBeeld getty

Daar stond Matteo Renzi, zondagnacht, met een verscheurd gemoed. Deels ge-fnuikte ambitie, deels uitgeputte geestdrift en deels oprechte verbazing. 'Jullie hebben nee gestemd', zei de aftredend premier van Italië, vlak voor hij zijn land succes wenste met de tijd die komen gaat. 'Een buitengewoon overtuigend no', herhaalde hij.

Niet vaak zullen er zo veel verschillende betekenissen zijn toegedicht aan twee simpele letters als in de uren nadat de Italiaanse bevolking had gestemd tegen het voorstel om de grondwet ingrijpend te wijzigen zodat de politieke besluitvorming efficiënter zou verlopen.

Het Italiaanse nee was om te beginnen het bewijs dat Renzi slechte grondwetswijzigingen had geschreven, meenden zijn eigen dwarse partijgenoten. Lega Nord-leider Matteo Salvini las in het nee juist een boodschap aan de ingeslapen politieke elite. 'Viva Trump, viva Putin, viva Le Pen e viva la Lega!', twitterde hij. Op haar beurt zag Forza Italia-senator Alessandra Mussolini (kleindochter-van) het no als een kordate afwijzing van de Europese invloeden in Italië. Voorman van de Vijfsterren-beweging Beppe Grillo was vooral blij dat de Italianen hadden besloten zich niet langer te laten voorliegen. En oud-premier Silvio Berlusconi concludeerde dat de uitslag een duidelijk teken is dat Italië het gehad heeft met Renzi.

Wie zijn de winnaars?

Zo buitelden de oppositieleiders maandag over elkaar heen in een poging de luide nee-stem van het Italiaanse volk voor zichzelf op te eisen. Net zoals politiek analisten het populisme, dan wel de anti-establishmentstemming, dan wel de democratie zelf als grote winnaar kroonden.

Allemaal hadden ze gelijk en tegelijkertijd had niemand gelijk. Op basis van de verkiezingsuitslag is het onmogelijk één winnaar aan te wijzen. Italië kent deze week alleen één verliezer en zijn naam is Matteo Renzi. 'Ik had niet gedacht dat ze me zo konden haten', zou hij vlak na zijn verlies tegen medewerkers hebben gezegd.

Uit een analyse van de uitslagen van de stemming blijkt dat de nee-stem zondag dwars door het gebruikelijke politieke landschap heen sneed. Zowel op links als op rechts, zowel in noord als in zuid en zowel uit het anti- als uit het pro-Europakamp is nee gestemd. Vrijwel iedereen had daarvoor zijn eigen beweegredenen.

Zo waren er onder de nee-stemmer bovengemiddeld veel jongeren, van wie 36 procent werkloos is, maar ook veel hoogopgeleiden die vreesden dat de hervormingen de machtsbalans in Italië zou verstoren. In gebieden die gebukt gaan onder economische zorgen, zoals Sicilië, is veel nee gestemd, maar ook in de relatief rijkere gebieden in het noorden, waar de problemen met migranten een belangrijk politiek thema zijn.

De diversiteit in tegenstand maakt van de Italiaanse uitslag een andere dan bijvoorbeeld de Brexit-stem eerder dit jaar. Ook al waren het exact dezelfde twee letters in dezelfde volgorde, na het Britse nee was de vervolgvraag nog relatief simpel. Namelijk: hoe gaan we Europa precies verlaten? Na het Italiaanse nee is de vraag veel lastiger. Namelijk: waar zijn jullie eigenlijk tegen? En vooral: wat willen jullie dan wel?

Het antwoord op die vragen zullen de Italiaanse politieke partijen de komende maanden proberen te zoeken. Met het aftreden van Renzi zijn nieuwe verkiezingen immers onvermijdelijk geworden. Het is nog onduidelijk wanneer ze precies zullen plaatsvinden - ergens tussen voorjaar 2017 en voorjaar 2018 - maar het is al wel zeker dat er dan drie kampen meedingen naar de hoofdprijs: de populistische Vijfsterrenbeweging, nu de grootste partij in de peilingen, het ultrarechtse blok aangevoerd door de anti-immigratiepartij Lega Nord en de Democratische Partij, die het land regeert.

Renzi komt aan bij het Presidentieel paleis, waar hij zijn ontslag zal indienenBeeld REUTERS

Hoe nu verder voor Renzi?

De partij van Renzi heeft zondag weliswaar een flink pak slaag van de kiezer gekregen, maar wist toch nog 40 procent van de stemmen binnen te slepen. Dat is veel voor de enige partij die campagne voerde voor een ja-stem. Toen Renzi bij de afgelopen Europese verkiezingen 40 procent van de stemmen haalde, werd dat nog gevierd als een gigantische overwinning.

Met die steun in het achterhoofd wierpen Italiaanse kranten maandag de vraag op wat Renzi de komende maanden zal doen. Hij was bij zijn aantreden de jongste Italiaanse premier ooit, en dat maakt hem duizend dagen later tevens de jongste ex-premier ooit. 41 jaar is te jong om de politiek voorgoed de rug toe te keren, zoals hij heeft aangekondigd, denken politiek analisten.

Zij verwachten dat hun ex-premier zal aanblijven als partijvoorzitter van de Democratische Partij om in de loop van 2017 met een felle campagne terug te keren in de arena. Hij kan de oppositie verwijten de modernisering van het land te hebben tegengehouden zonder met een werkbaar alternatief te komen. In zijn afscheidsrede preludeerde hij zondagnacht al op dat scenario door te zeggen dat het als politicus weliswaar makkelijk is iets af te kraken, maar dat het zoveel moeilijker is iets op te bouwen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden