Duch: van ‘boekhouder van de dood’ tot christen

Voor een argeloze toeschouwer ziet Duch er niet uit als een beest, eerder als een boekhouder. Dat was hij ook, dertig jaar geleden: een boekhouder van de dood....

De jaartelling in Cambodja begint in 1979. Je bent van ervoor of erna. Chhoeun Cheat is van ná. Hij heeft het bloedige regime van de Rode Khmer en Pol Pot niet meer meegemaakt.

Chhoeun Cheat zit op een dinsdag in februari in de rechtszaal, waar de formele behandeling van de rechtszaak tegen de hoofdverdachten van dat bewind begint. Nieuwsgierig kijkt hij naar Kaing Guek Eav, alias ‘Duch’, die aan de andere kant van een kogelvrije glazen wand naar de rechters luistert.

Chhoeun Cheat heeft geen idee wie deze ‘Duch’ is. En ook van het martelcentrum Tuol Sleng in Phnom Penh, waar onder Duch’s leiding meer dan 15 duizend mensen werden vermoord, heeft hij nog nooit gehoord. ‘Dat moet je aan de oude mannen vragen.’ Chhoeun Cheat is alleen maar hier omdat zijn dorpshoofd heeft gezegd dat hij hierheen moest.

Een rij vóór Chhoeun Cheat zitten de oude mannen over wie hij het heeft. Die weten inderdaad méér. Chmat Chroeung is 65, en hij heeft in de jaren 1975-’79 in Phnom Penh langs Tuol Sleng gelopen. ‘Ik hoorde de gevangenen schreeuwen en om hulp smeken’, zegt hij.

Hij is gekomen om Duch in de ogen te kijken. ‘Ik wilde zien hoe hij eruit zag. Hoe iemand eruit ziet die zulke gruweldaden heeft gepleegd.’ Hij weet het nu: ‘Het is een wrede man’, zegt hij, ‘niet vriendelijk.’

Alles bekend
Voor een argeloze toeschouwer ziet Duch er niet uit als een beest, eerder als een boekhouder. Dat was hij ook, dertig jaar geleden: een boekhouder van de dood. Tuol Sleng, of ‘S21’, is inmiddels veranderd in een museum van de Cambodjaanse holocaust, en hangt vol met de foto’s die onder zijn bewind van de slachtoffers zijn gemaakt. Duch liet elke gevangene fotograferen, en van iedereen werden de gegevens en de ‘bekentenissen’ genoteerd. Deze boekhouding vergemakkelijkt zijn berechting aanzienlijk, en Duch zelf maakt het zijn rechters nóg makkelijker: hij heeft alles bekend.

Van eind 1975 tot begin januari 1979 heeft hij leiding gegeven aan het ondervragings- en martelcentrum van de Rode Khmer. Zeker 15 duizend mensen werden hier binnengebracht, tot bekentenissen gedwongen, en afgevoerd naar de beruchte ‘Killing Fields’, waar zij werden vermoord. Toen het kamp op 7 januari 1979 door Vietnamese troepen werd bevrijd, waren er nog zeven gevangenen in leven.

Het nieuwe Cambodja
Kaing Guek Eav is geboren rond 1942. Hij was wiskundeleraar, tot hij in Phnom Penh in contact kwam met een groep studenten uit communistisch China. Dat contact kwam hem op een verblijf in de gevangenis te staan, waar zijn communistische sympathieën werden aangewakkerd. Toen hij vrijkwam, sloot hij zich aan bij de Communistische Partij en klom daar op tot hoofd van de veiligheidsdienst. De communistische Rode Khmer greep in 1975 de macht, en begon aan het ‘nieuwe Cambodja’: het land moest een boerenparadijs worden, en alles wat daarmee in strijd was, werd rigoureus uitgeroeid.

Scholen, tempels en geld werden verwoest en verboden, en de stadsbevolking van Phnom Penh werd het platteland op gejaagd. Daar vonden zeker 1,7 miljoen mensen de dood: zij werden vermoord of stierven door honger en malaria.

Duch werd commandant van ‘S21’ en moet in die functie persoonlijk hebben toegezien op de martelingen. Niet alleen intellectuelen werden het slachtoffer van de Rode Khmer. Iedereen kon terechtkomen in Tuol Sleng. Diefstal van een aardappel, het dragen van een bril, of het achteloos gebruik van Engelse of Franse woorden kon al genoeg zijn om iemand hier binnen te brengen.

De paranoia van de Rode Khmer groeide in drie jaar uit tot krankzinnige proporties. In het museum hangen foto’s van leden van de Rode Khmer die als verraders door hun broeders zijn omgebracht. Duch zelf liet aan het eind van zijn bewind zijn eigen naaste adjudant vermoorden.

Vroom christen
Toen de Vietnamese troepen op 7 januari het kamp binnenkwamen, was Duch verdwenen. Hij was, onopvallend gekleed, het kamp uit gewandeld. Twintig jaar werd er niets meer van hem vernomen, tot de journalist Nic Dunlop hem in 1999 herkende van het enige fotootje dat van hem bewaard was gebleven. Kaing Guek Eav was drie jaar daarvoor door Amerikaanse missionarissen bekeerd tot het christendom. Als vroom christen bekende hij meteen alles.

Duch is de jongste, de eerste en de makkelijkste verdachte die door het tribunaal wordt berecht. Vier andere verdachten wachten nog op hun proces. Onder hen zijn Khmer-president Khieu Samphan, ‘ideoloog’ Nuon Chea en minister Ieng Sary. Hun processen zullen aanzienlijk ingewikkelder worden dan dat van Duch.

Zij ontkennen iets met de massamoord te maken te hebben, en ontkennen zelfs dat die überhaupt heeft plaatsgevonden. De zaak tegen de vier kopstukken zal vermoedelijk niet voor volgend jaar beginnen, en lang gaan duren. Mogelijk zelfs té lang: alle vier de verdachten zijn hoogbejaard, en in zwakke gezondheid.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.