Dubieuze rol voormalige KGB in zaak-Erkel

Er is een nieuw levensteken van de ontvoerde AzG-medewerker Arjan Erkel: een al in juni ontvangen videoband. De Russische geheime dienst speelt een opmerkelijke rol....

Vader Erkel omschrijft de tape als 'een sober bericht'. De ontvoerders hebben de opname knap gemaakt, zegt hij. 'De opname is binnen gemaakt tegen een neutrale achtergrond. We weten niet wanneer er is opgenomen en of ermee is gemanipuleerd. Ook blijkt er niet uit wie er achter zijn ontvoering zitten en waarom dat is gebeurd. Daarom proberen we er nuchter onder te blijven.'

De tape moet volgens Erkel worden opgevat als een uitnodiging tot gesprek. 'Kennelijk willen de ontvoerders praten voordat een bedrag wordt genoemd en de handel tot stand komt.' Daarom is hij verheugd dat de Dagestaanse onderminister van Binnenlandse Zaken donderdag verklaarde dat 'het redelijk goed gaat met Arjan' en dat hij zal worden vrijgelaten. 'We hopen dat de zaak kan worden bespoedigd.' Het is nog voorbarig om te concluderen dat de zaak zich in een slotfase bevindt, zegt Erkel. Voorzover bekend is er geen direct contact geweest met de kidnappers, die Arjan vermoedelijk in Tsjetsjenië vasthouden.

Volgende week dinsdag is het precies een jaar geleden dat Erkel werd ontvoerd in de Dagestaanse hoofdstad Machatsjkala. Die avond had Erkel zijn vriendin Aminat Goenasjevoi, een tolk van Artsen zonder Grenzen, naar haar ouderlijk huis in een buitenwijk gereden. Net nadat Erkel met zijn chauffeur was vertrokken, werd hij klemgereden door een Lada. Drie mannen met kalasjnikovs dwongen hem in de Lada.

Samen met Tsjetsjenië geldt Dagestan als de armste deelrepubliek van Rusland. Ontvoeringen komen er veel voor; kidnappers houden zich schuil in het ruige bergachtige gebied. AzG heeft na de ontvoering van Erkel projecten in Dagestan opgeschort, maar is er nog wel aanwezig. Lokale contacten hebben 'hun leven gewaagd om informatie los te krijgen over Arjan', zegt een betrokkene.

Pas in maart, zeven maanden na de ontvoering, kwam er een eerste teken van leven. Bij het ministerie van Buitenlandse Zaken in Den Haag werd een pakketje afgeleverd met twee foto's van Arjan. Verouderd, want op een ervan stond een krant uit januari. Er zaten twee brieven bij van Arjan: een voor zijn familie en een voor Artsen zonder Grenzen.

In de brieven gaf Arjan de vage hint dat er kon worden onderhandeld over losgeld. AzG schakelde een Georgische bemiddelaar in, maar het spoor liep dood. Mogelijk is Arjan aan andere kidnappers doorverkocht, niet ongebruikelijk in de Kaukasus.

Enkele weken nadat premier Balkenende op de EU-top in St. Petersburg met de Russische president Poetin over Erkel had gesproken, kwam in juni een tweede teken van leven. Een videoband afgeleverd bij de ambassade in Moskou door de Russische geheime dienst FSB (voorheen de KGB). Deze zou de tape hebben gekregen via een 'mol' in het Tsjetsjeense criminele circuit.

Als de FSB in staat is een levensteken over te brengen, kan de dienst dan ook niet de kidnappers opsporen? Geen der betrokkenen wil ingaan op operationele details. Maar de levering van de band wakkert wel het vermoeden aan dat de FSB een dubieuze rol speelt in de zaak.

Vjatsjeslav Izmailov, een onderhandelaar bij ontvoeringen en majoor b.d., is ervan overtuigd dat de geheime dienst achter de kidnapping zit. 'De FSB houdt niet van pottenkijkers op de Noord-Kaukasus.' Sinds journalisten uit Tsjetsjenië worden geweerd, is informatie over mensenrechtenschendingen door het Russische leger in die deelrepubliek vooral naar buiten gekomen via humanitaire organisaties. Izmailov: 'Ontvoeringen zijn een probaat middel om hulpverleners af te schrikken.'

Veel betrokkenen wijzen op de overeenkomst tussen de ontvoering van Erkel en die van andere hulpverleners waarin de FSB een merkwaardig aandeel had. Begin 2001 werd de Amerikaanse AzG-medewerker Kenny Gluck in Tsjetsjenië ontvoerd. Gluck belandde in een kelder waar hij redelijk werd behandeld. Na 25 dagen zeiden zijn ontvoerders dat zijn ontvoering een 'vergissing' was. Gluck werd in een dorp bij een bevriende arts gedropt.

Moskou verklaarde dat de Amerikaan was bevrijd tijdens een 'speciale operatie'. Gluck had daar niets van gemerkt, maar zei evenmin te weten wie er achter zijn ontvoering zat. De Russische geheime dienst claimde eveens dat zij hulpverleenster Nina Davidovitsj met een 'speciale operatie' had bevrijd. Zij werd enkele weken voor Erkel ontvoerd en zat tot 7 januari vast in een kuil in een Tsjetsjeens bos . President Poetin prees het heldhaftige optreden van haar bevrijders, maar Davidovitsj noemde de operatie heel vreemd. Net als Gluck was ze gewoon ergens afgeleverd.

De familie Erkel houdt zich verre van speculaties, maar wil wel ruchtbaarheid geven aan de zaak. Aanvankelijk kozen de familie en AzG op advies van het ministerie van Buitenlandse Zaken - dat stille diplomatie voorstaat - ervoor te zwijgen. Publiciteit zou de zaak kunnen schaden, was de aanname. Na een half jaar besloten zij de stilte te doorbreken. Volgens AzG in Moskou haalde de strategie van Buitenlandse Zaken immers niets uit, want van Arjan was nog niets vernomen. AzG begon een wereldwijde petitie-actie, de vader en broer van Arjan hielden een persconferentie in Moskou en de familie schakelde hulp in op hoog niveau.

Volgende week, op 12 augustus, zullen de familie en AzG de autoriteiten opnieuw herinneren aan de ontvoering. 'Poetin heeft aan Balkenende toegezegd zich te zullen inzetten voor Arjan. Maar wij hebben Arjan nog niet terug. En belofte maakt schuld', zegt vader Erkel. 'Bovendien denken wij dat de aandacht kan werken als een soort levensverzekering. Als hij wordt genegeerd, wordt hem misschien iets aangedaan.'

Familie, collega's en vrienden van Arjan hebben de afgelopen weken berichtjes geplaatst in regionale Dagestaanse kranten. 'We hopen dat de ontvoerders die zullen lezen, maar ze zijn vooral bedoeld voor Arjan. Misschien krijgt hij soms een krant onder ogen. Dan weet hij dat we hem niet zijn vergeten. Jongen, houd moed.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.