Dubbele pet, geen bezwaar

Een ambtenaar van de Koninklijke Marine huurde jarenlang zichzelf in voor de opleiding van personeel. Hij liet zich riant belonen. Zijn superieuren vonden het jarenlang prima en bogen liever de regels bij.

Hij deed er allesbehalve geheimzinnig over, al was het permanent in strijd met het Burgerlijk Ambtenaren Reglement. Zelfs zijn superieuren bij de Koninklijke Marine in Den Helder wisten dat hij sinds 1996 een eigen bedrijf had, gespecialiseerd in het verzorgen van Technische Opleidingen (HTO BV), gevestigd op zijn huisadres.

Hij had en heeft zelfs een eigen website waar hij prominent met naam en foto staat afgebeeld. Wat hij precies deed, was evenmin een geheim. Jarenlang hoefde je als matroos in opleiding maar naar die site te surfen, te klikken op de speciale pagina's voor de Koninklijke Marine, en je kon aan de slag.

Wat hij deed, was belangrijk voor de marine, en belangrijk voor de gehele krijgsmacht. Hij was een cruciale schakel in het opleiden van de manschappen, en bij de bevordering van onderofficier naar officier. Via hem konden zij de noodzakelijke technische kennis opdoen om de schepen en wapens van de marine in goede staat te brengen - en te houden.

Maar dat niet alleen. Het opleiden van het personeel was met de jaren veranderd in een speerpunt van Defensie. De krijgsmacht was niet langer een organisatie waar je als je 15 was naar binnen liep en tot aan je pensioen werd verzorgd.

In plaats daarvan was het idee ontstaan dat het leger midden in de samenleving stond. Verzorgd werd je er nog steeds, alleen niet meer met een levenslange baangarantie. In plaats daarvan zorgde Defensie voor een goede opleiding. Daarmee zouden de manschappen zich in hun latere leven prima kunnen redden - zo was de nieuwe filosofie.

Directeur van HTO BV én het Hoofd Kwaliteitszorg Innovatie en Kennisborging van de afdeling Technische Opleidingen van de Koninklijke Marine waren één en dezelfde persoon: een onopvallende doorsnee burger in dienst van de marine, die er voor zorgde dat alles vlotjes liep bij de opleidingen.

Daarbij vergat hij zichzelf en zijn eigen BV niet. Ook deden zijn BV en de marine met elkaar zaken, onder de ogen van de top van de Koninklijke Marine. Hij kreeg alle ruimte.

Eigenlijk mocht dat niet, maar er werd een oogje toegeknepen - zo blijkt uit een vertrouwelijk dossier over deze kwestie. Hij kreeg zelfs toestemming van de staatssecretaris van het ministerie van Defensie en oud-marineofficier Henk van Hoof, zo blijkt uit een brief van 1 mei 2001. In dat document staan mans nevenwerkzaamheden en dubbele petten haarfijn beschreven.

De staatssecretaris vond dat de ambtenaar 'het risico' van belangenverstrengeling liep en er 'een botsing van belangen' was. De integriteit van de Koninklijke Marine was in het geding en het goede functioneren was 'niet in redelijkheid verzekerd'.

In plaats van de regels te volgen, besloot Defensie de regels om te buigen. Als de nevenwerkzaamheden buiten kantooruren zouden plaatsvinden, en niet meer op het marineterrein, dan waren er geen problemen - oordeelde Defensie. Wel moest de ambtenaar beloven dat hij bedrijven waarvoor hij bijkluste geen inzage zou bieden in de externe offertes van de marine.

En zo draaide HTO gewoon verder, en behield de naamgever van deze BV zijn spilfunctie bij de opleidingen van de marine.

De aandacht voor de kwestie verslapte, en in 2005 mocht hij namens zijn eigen BV openlijk een contract te sluiten met het Marinebedrijf. Het document, geregistreerd onder nummer 777/5/02642/01, werd op 5 april van dat jaar ondertekend. Zijn bedrijf ging onderwijs geven aan marinepersoneel, en de studiebegeleiding verzorgen voor mensen die een studie mbo of hbo Elektrotechniek, Electronica of Werktuigbouwkunde wilden volgen. Dit contract werd tot twee keer toe verlengd, tot 31 december 2007.

Volgens vertrouwelijke documenten verdiende de burgerambtenaar (schaal 11) hier 'aanzienlijke bedragen' mee. Uit gegevens van de Kamer van Koophandel valt af te leiden hoe aanzienlijk: er hoopte zich de afgelopen jaren een vermogen van ongeveer 800 duizend euro op in de opleidingen-BV van de ambtenaar.

En dus zagen collega's de directeur annex burgerambtenaar in een mooie Mercedes rijden, verbouwde hij zijn huis in Harlingen, en kocht hij als belegging een appartement op Terschelling. Aan de foto's op de muur in zijn kantoor in Den Helder zagen bezoekers dat het hem voor de wind ging. Dat hij niet voor niets elke dag over de Afsluitdijk van Harlingen naar Den Helder reed om daar de Koninklijke Marine, en zichzelf te dienen.

De carrousel draaide totdat er een nieuwe interne melding kwam, in 2007. Een klokkenluider had zich andermaal beklaagd over de ambtenaar en zijn bijverdiensten. Hiervan werd zijn directe baas, marinetopman en commandant Frank Marcus op de hoogte gesteld.

Deze keer moest Hans Commu, de functionaris integriteitszorg van de Defensie Materieel Organisatie (DMO) - waaronder de opleidingen formeel vielen - een oordeel geven. Commu is een cruciale man bij DMO, die moet oordelen over de zuiverheid van de zakenpartners van Defensie. Over wapenhandelaren, munitieproducenten, vliegtuigbouwers, maar ook over leveranciers van wasmiddel of meel.

Commu is tevens het aanspreekpunt over de spelregels voor het zakendoen met Defensie. In een folder die uit zijn naam aan alle bedrijven wordt verstrekt die aan DMO willen leveren, staat onder meer uitgelegd dat er twee jaar lang geen zaken worden gedaan - of zelfs maar wordt gesproken - met voormalig medewerkers van Defensie die voor zichzelf zijn begonnen. Dit om mogelijke dubbele petten uit te sluiten.

Het oordeel van Commu over de ambtenaar was zeer streng. Hij was ditmaal te ver gegaan in zijn nevenwerkzaamheden, aldus de integriteitsbaas van DMO. Zijn handelen stond 'op gespannen voet' met de regels, temeer daar hij zonder toestemming zijn bijbaan had opgerekt. Hij organiseerde aan boord van marineschepen examens, als directeur van zijn eigen vennootschap.

Dat mocht allemaal niet. Niet van het Burgerlijk Ambtenaren Reglement, en evenmin volgens de strikte integriteitsregels die Hans Commu bij DMO moest bewaken. Commu stond nu voor de keus: óf de regels volgen en de ambtenaar ontslaan, óf de regels buigen en de man in dienst houden.

Het werd dat laatste.

De contracten met de BV van de man mochten niet worden verlengd, schreef de integriteitsbaas van DMO. Ook mochten er geen financiële transacties tussen mans vennootschap en Defensie meer plaatshebben, en mocht hij op marineterrein niet meer openlijk voor zichzelf of voor de aan hem verbonden vennootschap acquireren.

In dat geval wilde Hans Commu de verregaande belangenverstrengeling door de vingers zien - was zijn eindconclusie. Nog diezelfde maand ondertekende de integriteitsbaas hiertoe het nieuwe 'registratieformulier nevenwerkzaamheden'. De ambtenaar was er met 'een aantekening' in zijn 'personeelsvertrouwelijke' dossier van af gekomen.

Een jaar later kwam vanuit een andere hoek opnieuw kritiek op de dubbele marinepetten, en wel vanuit Den Haag. Daar huisde het Arbeidsmarkt- en Scholingsfonds van Defensie (ASD). Defensieonderdelen die in aanmerking wilden komen voor opleidingssubsidies van het Europees Sociaal Fonds, moesten hier aankloppen. Belangrijk was een goed onderbouwd plan dat aan de strenge Europese eisen voldeed.

Zo belandde er bij het ASD in augustus 2008 een plan van de ambtenaar op het bureau, waarin hij de marine-opleidingsroute uit de doeken deed.

In opdracht van zijn superieuren had de ambtenaar een samenwerkingsverband in elkaar gestoken tussen het ROC Kop van Noord-Holland, Tetrix bedrijfsopleidingen uit Den Helder en de Koninklijke Marine met het verzoek dat te laten subsidiëren.

Bij het ASD werd het plan bekeken en gewogen. De conclusie was snel getrokken: met wat hier gebeurt, willen we gelemaal niets te maken hebben. En Europese subsidie kregen ze al helemaal niet. Ontdekt werd dat de aanvrager, diezelfde ambtenaar, een bepalende rol had in de constructie. Hij had de regie, maar had ook aan zichzelf gedacht. Het vermoeden bij het ASD bestond dat de man ook zijn eigen vennootschap in de Europese subsidie wilde laten meedelen.

Belangenverstrengeling - het leek het bestuur van het ASD genoeg reden voor een stevig integriteitsonderzoek. Frans van Veen, toenmalig voorzitter van het ASD, ontfermde zich er over, vertelt hij. Hij rapporteerde aan de directeur personeelszaken van Defensie, maar hoorde nooit meer weer iets terug. 'Dit leek regelrecht de doofpot in te gaan, niemand had zin in zo'n gevecht, omdat het jarenlang was toegestaan door zijn superieuren. Wie zou hij dan in zijn val meeslepen? Iedereen had het toegestaan, en had er profijt van gehad. Een onderzoek zou alleen maar gedonder geven.'

Eén bestuurslid van het ASD, die nieuw was bij Defensie, wilde de strijd wel aangaan. Hij kon er niet mee leven dat er zo met overheidsgeld werd gesmeten, en dat een medewerker zich openlijk zo makkelijk kon verrijken, terwijl bij andere onderdelen zwaar bezuinigd moest worden.

De man stapte naar de Inspecteur Generaal der Strijdkrachten om zijn beklag te doen over de belangenverstrengeling, en werd hiermee een klokkenluider. Nadien werd ook de Centrale Organisatie Integriteit Defensie (COID) ingeschakeld, het belangrijkste orgaan bij Defensie bij integriteitsschendingen.

De COID sprak met alle betrokken, onder wie Frank Marcus, indertijd de directe baas van de ambtenaar. Over het eindrapport werd Marcus medegedeeld dat de belangenverstrengeling en het dubbelspel van zijn ondergeschikte was vastgesteld.

Marcus: 'Al een paar keer eerder was dat naar voren gekomen, voordat het COID het ging onderzoeken. Het was onder andere onderzocht door de afdeling Financiële Integriteitszaken (FIZ). Ik begrijp de gevoelens van onvrede, maar als zelfs zij het goed vinden, wie ben ik dan?'

De klokkenluider kreeg het COID-rapport niet te zien. Het rapport kwam in een la terecht, zo begreep hij later. Wel kreeg hij opeens te horen dat zijn contract niet zou worden verlengd, en dat hij niet langer bij Defensie welkom was.

De bijklussende ambtenaar werd alles behalve de deur gewezen. Hij werkt nog steeds bij Defensie, maar niet meer bij het onderdeel dat de opleidingen van de marine verzorgt. Hij zegt nu zelf te zijn opgestapt. Tot 1 mei werkt hij bij de Directie Personeel in Den Helder - en dan volgt 'eervol ontslag'.

Als directeur van zijn eigen vennootschap is hij nog steeds actief, als opleider van marinepersoneel. Bijvoorbeeld onder auspiciën van de Hogeschool Arnhem en Nijmegen, en via het Integral Learning Centre (ILC). Zoals deze week, op donderdag, in gebouw 52 van het ILC in Den Helder, geeft hij van 12 tot 2 uur les. Zoals hij het altijd heeft gedaan, in alle openheid, onder de ogen van zijn superieuren.

'Ik heb de ruimte gekregen'

De ambtenaar laat in een reactie het volgende weten. 'Ik wil aangeven dat ik per 1 september vorig jaar heb besloten niet meer voor de marine te gaan werken en mijn ontslag heb ingediend. Mijn functie bij de technische opleidingen is per die datum overgenomen en vanaf die datum heb ik geen werkzaamheden meer uitgevoerd als medewerker van de marine. De aanleiding voor het ontslag was het rapport van de COID waarin werd aangegeven dat er sprake was van een schijn van belangenverstrengeling en niet meer dan dat. Van een verwijtende harde conclusie was dus zeker geen sprake. Wel werd mij op basis van de uitkomsten van dit rapport door de directeur personeel aangegeven dat ik mijn nevenactiviteiten diende op te geven. Ik heb vervolgens mijn ontslag ingediend, omdat mijn voorkeur uitging naar het continueren en uitbouwen van mijn eigen bedrijf. Het een en ander is in goede harmonie verlopen.

'Per 1 mei ben ik weg bij de Koninklijke Marine, ik viel na 1 september onder de directie Personeel van de Koninklijke Marine, en heb in die periode mijn verlofdagen opgemaakt. Ik heb altijd gezegd tegen mijn leidinggevenden: Zeg maar wat mag en niet mag, dan doe ik dat. Wat heb ik er aan als ik problemen met mijn integriteit krijg? Ik heb gewoon de ruimte gekregen.'

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden