Dualisme lijkt in sommige gemeenten meer op duellisme

Met de invoering van het duale bestuur zou het 'politiek theater' terugkeren in de gemeenteraden en daarmee de interesse van de burger in de lokale politiek toenemen....

Het heeft Nederland niet onherkenbaar op de kop gezet en mogelijk is het sommigen zelfs totaal ontgaan, maar de grootste democratische hervorming sinds de invoering van het algemeen kiesrecht (1919) functioneert één jaar. Nederlandse gemeenten worden sinds maart 2002 duaal in plaats van monistisch bestuurd. Politieke taken zijn gescheiden: het college bestuurt, de gemeenteraad controleert.

De commissie-Elzinga, die de hervorming in de steigers zette, hoopte dat de verandering de politieke partijen een impuls zouden geven, en daarmee de interesse van de burger voor de politiek een impuls zou krijgen. Het 'politiek theater' moest terug in de gemeenteraad, de politieke tegenstellingen moesten worden aangescherpt.

Toen Marcel Boogers, bestuurskundige aan de Universiteit van Tilburg, twee jaar geleden aan wethouders en raadsleden vroeg wat zij van de plannen verwachtten, ontmoette hij vooral scepsis. 'Wethouders dachten dat raadsleden er beter van zouden worden, raadsleden dat het in het voordeel van de wethouders zou werken. Niemand verwachtte dat hij er zelf beter van zou worden.' Gemeenteambtenaren ook niet. Die dachten dat ze nóg harder zouden moeten werken.

In opdracht van het tijdschrift Binnenlands Bestuur onderzocht Boogers de bevindingen van betrokkenen na één jaar dualisme. Daaruit blijkt dat vooral wethouders zeer negatief oordelen over de vernieuwing. Bijna de helft van de 1533 Nederlandse wethouders denkt na de eerste ervaringen negatiever over dualisering dan een jaar geleden. En toen was het enthousiasme al minimaal. Van ruim eenderde van alle wethouders mag de modernisering direct worden teruggedraaid.

Volgens Boogers heeft een en ander vooral te maken met de rolverandering van de wethouder. 'Ze zijn geen politicus meer, maar bestuurder. Vroeger werd je als wethouder beoordeeld op hoe goed je je eigen fractie onder de knoet kon houden. Dat kan dus nu niet meer. Je hebt je fractie niet meer onder controle.' De wethouders, zegt Boogers, voelen zich politiek verweesd, 'ze zijn hun achterban kwijt'.

Niet voor niets zijn het vooral de oudere, al langer zittende wethouders die problemen hebben met de nieuwe verhoudingen. 'Ze moeten wennen aan de veranderde omgangsvormen. In sommige gemeenteraden is de sfeer omgeslagen naar een soort afrekencultuur. We wilden meer spektakel, misschien is dat hier en daar wat doorgeslagen.' Duellisme in plaats van dualisme, noemen ze dat in de getroffen raden. 'Wethouders die altijd heel sterk hebben geleund op fractie en gemeenteraad, hebben het nu lastiger. De gemeenteraad is eigenwijzer geworden en neemt gemakkelijker afstand van de wethouder.'

En legt het oor meer te luisteren bij de burger, dat was althans de bedoeling. Veel raadsleden klagen dat de invoering van het dualisme hun zoveel tijd kost dat ze daar nog amper aan toe zijn gekomen. Boogers: 'Dat is het nadeel van stelselwijzigingen. In de beginperiode is de aandacht vooral intern gericht. Dat heb je bij elke stelselwijziging.' Het gewenningsproces zal zeker één raadsperiode in beslag nemen, denkt hij.

Uiteindelijk, meent Boogers, zal het duale stelsel het einde inluiden van het wethouderschap oude stijl. Hij voorziet de komst van de carrièrewethouder, 'die deel gaat uitmaken van het rondreizende circus van bestuurders. De stap van het burgemeesterschap in een kleine gemeente naar het wethouderschap in een grotere gemeente en vandaar naar het burgemeesterschap van een nóg grotere gemeente, zal heel logisch worden.' Boogers sluit zelfs niet uit dat gemeenten op termijn veelbelovende wethouders zullen gaan 'wegkopen'.

Of met het nieuwe stelsel het democratisch gehalte van het gemeentebestuur ook is toegenomen, is voorlopig nog de vraag. 'In sommige gemeenten zijn alleen de wettelijk verplichte maatregelen uitgevoerd. Dan verandert er nóg weinig en zijn er alleen een paar stoelen bijgekomen in de gemeenteraad. Dualisering, zeg ik altijd maar, dat ben je zelf. Gemeentes hebben daarin een grote vrijheid.' Wanneer de gemeenteraden hun nieuwe controlerende en kaderstellende functie serieus nemen en wat minder op de stoel van de wethouder zitten, 'is de lokale politiek democratischer geworden.'

Het is geen toeval, denkt Boogers, dat juist in gemeenten waar zich vorig jaar maart grote politieke veranderingen hebben voorgedaan, het dualisme het best is aangeslagen. Daar was de bereidheid tot vernieuwing het grootst. 'Achteraf zou je kunnen zeggen dat de politieke aardverschuiving een voorwaarde is geweest voor het welslagen van de dualisering. Anders was er nog minder gebeurd.'

Raadsleden en burgemeesters zijn overigens veel positiever over het dualisme dan de wethouders. Veel burgemeesters zouden de ingezette hervormingen zelfs willen uitbreiden. Bijna de helft pleit voor een soort 'presidentieel stelsel', waarin de burgemeester zijn eigen college samenstelt. Boogers is niet direct voor, maar: 'Nu we toch aan het hervormen zijn geslagen, is een discussie over de rol van de burgemeester een min of meer logische volgende stap.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden