DSK kan het nooit hebben gedaan

De Fransen reageren vooral met ongeloof op de arrestatie van Dominique Strauss-Kahn. Ok, hij was een 'verleider', dat wisten ze, maar deze barbaarse behandeling verdient hij niet. 'Dit is een set-up'

ARIEJAN KORTEWEG

'Een briljant man als hij laat zich niet zo gaan. Dit is een set-up', vermoedt de belastingadviseur, die een tijdje in Amerika woonde. 'Ik geloof dat hier meer achter zit', oppert de krantenverkoper voorzichtig. Ook bij de schoolpoort gaan de gesprekken al dagen over niets anders. En iedereen heeft dezelfde gedachten: hij is er ingeluisd.

De affaire DSK is in Frankrijk als een driedubbele dreun aangekomen. De eerste schok is het simpele feit dat de politicus die, toch ook namens Frankrijk, wereldwijd op het allerhoogste niveau opereert, van een dergelijke schanddaad kan worden verdacht. Tegelijk is voor velen een illusie verbrijzeld. Want Dominique Strauss-Kahn is ook de belichaming van een betere toekomst voor alle Fransen - voorlopig een ruime meerderheid - die genoeg hebben van president Sarkozy. DSK, begenadigd econoom, acceptabel voor socialisten maar ook voor het politieke midden en verstandig rechts, zou immers na Mitterrand de eerste linkse president worden.

De tweede klap komt later, als de Fransen zien hoe hun presidentskandidaat in New York wordt behandeld als de eerste de beste sjacheraar. Ongeschoren, de armen op de rug geboeid, wallen onder de ogen, gekreukelde kleren; hier wordt een uitgerangeerde maffiabaas gepresenteerd voor het oog van de wereld.

Vergelijk dat eens met hoe Frankrijk met verdachten omgaat. Jérôme Kerviel, de jonge beurshandelaar die de bank Société Générale voor vijf miljard euro schade berokkende, vertelt erover in zijn boek l'Engrenage. Hoe hij als verdachte in geblindeerde politieauto's werd vervoerd, door achterdeurtjes het commissariaat werd uitgeloodst, hoe er meerdere auto's na elkaar de poort uit gingen, zodat de journalisten niet wisten in welke hij zich bevond.

Een golf van verontwaardiging slaat door het land. 'Wat ik zeker weet, is dat geen wet in de wereld kan rechtvaardigen dat een man zo voor de wolven wordt gegooid', dondert de gezaghebbende actiefilosoof Bernard Henri-Lévy. 'Ik begin te betwijfelen of wij tot dezelfde beschaving behoren als de Amerikanen', schrijft Jean Daniel, de doorgaans genuanceerde commentator van weekblad Nouvel Observateur. Martine Aubry, leidster van de socialistische partij, kan haar tranen niet bedwingen tijdens de partijraad. Manuel Valls, een andere linkse voorman, vertelt dat hij zat te snikken bij de televisie. Dit is een klap in het gezicht van Frankrijk.

Kranten en televisie haasten zich uit te leggen dat het in Amerika nu eenmaal zo gaat. Ze brengen spoedcursussen over de Amerikaanse rechtspraak, vertellen over jury's, een gekozen rechter, advocaten die zelf onderzoek kunnen doen, de mogelijkheid om tijdens de procesgang te onderhandelen over de strafmaat, de perp walk langs de camera's. Het brengt de Fransen, voor wie het klagen over de eigen wetten en rechtspraak een tweede natuur is, tot een nieuw zelfinzicht. 'Onze processen mogen dan misschien wat langer duren', zegt de ex-minister van Justitie Elisabeth Guigou. 'Maar laten we blij zijn dat bij ons de verdachten worden beschermd. En dat bij ons iemand onschuldig is totdat het tegendeel wordt bewezen.'

Uiteindelijk, en dat is de derde dreun, voelt heel Frankrijk zich in de beklaagdenbank gezet. De affaire DSK confronteert hen met de eigen moraal. Waar gaat verleiding over in ongewenste intimiteiten, wanneer wordt een French lover een zedendelinquent? Reageren de Amerikanen uit puritanisme, of hebben ze gelijk met DSK als een willekeurige verdachte te behandelen? Moet de privacy van publieke figuren ten koste van alles worden gerespecteerd?

Als twee grote Amerikaanse kranten de suggestie wekken dat de Franse media mede schuldig zijn aan het drama, worden ook die tot introspectie gedwongen. 'Iedereen wist dat Dominique Strauss-Kahn zijn handen niet thuis kan houden, maar de Franse pers heeft de ogen ervoor gesloten', oordeelt The Wall Street Journal. The New York Times spreekt zelfs van een code of silence, een omerta rond DSK.

Voor haar boek Over de grens onderzocht de journaliste Pamela Druckerman het vreemdgaan. 'Discretie lijkt in Frankrijk de hoeksteen van overspel te zijn', schrijft ze. Even verder: 'Schuldgevoel schijnt geen grote rol te spelen in het Franse draaiboek voor overspel.' En anders dan Amerikanen is 'volledige oprechtheid binnen het huwelijk' niet hun ideaal. Fransen willen een jardin secret, waarvan alleen zij de sleutel hebben.

In die geheime tuin wagen de media zich zelden. Legendarisch is het tafereel bij de begrafenis van president Mitterrand. Aan de groeve staan niet alleen zijn vrouw Danielle en hun twee zonen, maar ook Anne Pingeot, de vrouw die vele jaren zijn maîtresse was, en Mazarine, hun dochter. De Franse staat bleek hun huur te betalen en de agenten die over hun veiligheid waakten. De media respecteerden jarenlang die privacy.

Over Jacques Chirac, zijn opvolger, doet diens chauffeur in 2001 een boekje open. De president heeft geregeld avontuurtjes, die volgens zijn personeel doorgaans 'drie minuten, inclusief douchen' duren. Bernadette, zijn echtgenote, tilt er niet te zwaar aan. 'Hij is een knappe man en erg verleidelijk', zegt ze. 'Het is menselijk. Maar je moet je er wel tegen blijven verzetten.'

Woorden van die strekking gebruikt Anne Sinclair, de vrouw van DSK, als haar in 2006 wordt gevraagd naar de reputatie van haar man als rokkenjager. 'Ik ben er trots op. Het is voor een politicus belangrijk te kunnen verleiden.' In Sexus Politicus, een geruchtmakend boek uit 2006 van de journalisten Christophe Deloire en Christophe Debois, wordt die reputatie gepreciseerd: DSK is voor hen het archetype van de seksbeluste politicus. 'Zijn verleidingskunst, die aan een obsessie grenst, wordt alleen door zijn intellectuele vaardigheid geëvenaard.'

Voorbeelden daarvan liggen voor het oprapen. Een affaire met Piroska Nagy, een Hongaarse medewerkster, kost hem in 2008 bijna zijn baan bij het Internationaal Monetair Fonds, waar hij dan een jaar in dienst is. Daarna komt een jonge Franse journaliste, Tristane Banon, met de beschuldiging dat hij zich aan haar zou hebben proberen te vergrijpen. Opmerkelijk is ook de getuigenis van het jonge socialistische parlementslid Aurélie Filipetti, die vertelt van een 'hardnekkige, weerzinwekkende versierpoging'.

Waarom de Franse media weinig werk hebben gemaakt van die affaires, wordt op de voorpagina van weekblad Canard Enchaîné samengevat: 'Voor de Canard houdt de nieuwsgierigheid op bij de slaapkamerdeur.' Edwy Plenel, hoofdredacteur van de gerenommeerde nieuwssite Mediapart, koestert net zo'n standpunt: 'Een Don Juan is geen nieuws. Een verkrachting is dat wel.'

Heel beschaafd om de privacy zo te willen beschermen. Tegelijk betekent het dat een deel van de gedragingen die het functioneren van een publieke figuur kunnen beïnvloeden zich aan alle controle onttrekken. Jean Quatremer, de Brusselse correspondent van dagblad Libération, doorbreekt in 2007 dat stilzwijgen. Meteen na het aantreden van Strauss-Kahn schrijft hij dat de benoeming een risico heeft: 'Diens relatie met vrouwen. Hij dringt te veel aan, zijn gedrag grenst aan ongewenste intimiteiten.' Deze week vertelt Quatremer dat een medewerker van DSK er meteen na publicatie bij hem op aandrong de tekst van zijn weblog te verwijderen.

Dat er een verschil is in seksuele moraal tussen beide landen, daarop zinspeelt ook de Amerikaanse procureur als hij in zijn aanklacht naar de strafzaak tegen Roman Polanski verwijst. Vooral door toedoen van Frankrijk is de in Amerika van kindermisbruik verdachte regisseur weer op vrije voeten. Kennelijk zit dat de Amerikanen hoog. Het een zoveelste bewijs dat de Fransen het met de seks zo nauw niet nemen.

Franse politici die het voor Polanski opnamen, verwezen vaak naar diens belang voor de filmkunst: een zo voortreffelijk regisseur moet met meer respect worden behandeld. Het is een argument dat in Amerika verbazing zou wekken; voor de wet is immers iedereen gelijk.

Ook in Frankrijk is dat zo, althans formeel. Toch spelen positie en status wel degelijk een rol. Er is een sterk ontwikkelde bestuurlijke elite. Vooraanstaande politici, juristen, bankiers en ondernemers hebben vaak dezelfde staatsscholen bezocht; ze kennen elkaar uit hun jeugd en van informele circuits. Het wemelt van de dubbelbanen en nevenfuncties. Die vertroebeling strekt zich uit tot de rechterlijke macht. Kijk maar hoe veel moeite het kost ex-president Chirac voor de rechter te krijgen, omdat hij als burgemeester van Parijs partijmedewerkers uit de gemeentekas zou hebben betaald.

Strauss-Kahn behoort in alle opzichten tot die bestuurlijke bovenlaag. 'Alle goede feeën - misschien wel te veel - verdrongen zich rond zijn wiegje', zo begint Michèle Cotta het portret van DSK in haar boek Politic Circus. Dat iemand met zo'n positie in Amerika geen enkel recht heeft op clementie - ook dat is voor de Fransen onthutsend. Tegelijk confronteert het hen met hun eigen systeem.

Op cruciale momenten van hun geschiedenis hebben Frankrijk en de Verenigde Staten zich door elkaar laten inspireren. In de tweede helft van de 18de eeuw profiteerden de Amerikanen van de Franse Verlichtingsdenkers en geldschieters om een republiek te stichten. Die diende weer als voorbeeld toen Frankrijk zijn eigen revolutie beleefde.

Sindsdien hebben de Amerikaanse economie, cultuur en omgangsvormen de wereld veroverd. Maar de Fransen willen er nog niet aan geloven. Ze maken hun eigen muziek en hun eigen films, ze nemen een uur voor de warme lunch en vinden 35 uur werken per week genoeg. Soms blijkt hoe immens diep de kloof is tussen beide landen. De laatste keer was dat toen Frankrijk niet wilde meedoen met de Irak-oorlog. Het proces DSK is weer zo' n moment.

De betrekkingen, onder Sarkozy sterk verbeterd, zullen opnieuw op de proef worden gesteld. De Fransen zullen niet alleen zichzelf de maat nemen, maar ook de procesgang met argusogen volgen. Ongeacht de uitkomst maakt dat het proces DSK tot een botsing van culturen. En zoals altijd voelt Frankrijk zich dan de kampioen van de beschaving die zich schrap zet tegen de barbaren.

Maar eerst moet de fase van ontkenning worden afgesloten: dit kan niet waar zijn, is nog steeds de overheersende gedachte. Vandaar dat volgens een peiling 57 procent van de Fransen overtuigd is van een complot. Dat gevoel zit zo diep dat er bijna sprake is van rolverwisseling; niet het kamermeisje, maar Strauss-Kahn is het slachtoffer. Het heeft lang geduurd voordat politici en media met enige compassie over de jonge vrouw spraken.

Wie de hinderlaag heeft uitgezet? Christine Boutin, leidster van de katholieke partij in Frankrijk, doet er gemakkelijk over. 'Dat kan van links komen, van rechts, maar ook uit economische kringen. Er zijn genoeg partijen die graag zouden zien dat het IMF zijn dynamische leider kwijt raakt.' Een enkeling zoekt er de machtige arm van het Elysée achter - Hotel Sofitel, waar DSK logeerde, behoort tot de Franse groep Accor; zijn kamernummer, 2806, is de datum van de kandidaatstelling voor de socialistische voorverkiezingen, vandaar.

Ook daar gaapt een kloof met de VS, waar niemand ook maar een seconde aan een complot denkt. En trouwens: wat maakt het uit. Zelfs als een kamermeisje door derden zou zijn betaald en zich gewillig opstelt, hoort een man in zijn positie zijn fatsoen te houden.

Een blik op de kaart leert dat in Frankrijk alle wegen naar Parijs leiden. En niet alleen de wegen; ook alle besluiten lijken tot de president te herleiden. Een nieuwe bondscoach voor het nationale elftal; geen reclame meer op televisie, een andere baas voor een theaterfestival, een fusie van twee energiebedrijven - op alle grote en kleine gebeurtenissen lijkt het Elysée invloed uit te oefenen.

'Het geloof in complotten is een nationale ziekte', liet minister Nathalie Kosciusko-Morizet zich al ontvallen. Waar de staat zo alomtegenwoordig is, mag dat geen verbazing wekken.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden