DRUKKEN MET CHAOS

In de krantendruk is een revolutie gaande. De meer dan een eeuw oude puntrasters hebben afgedaan nu er ook chaotische full-colour-rasters mogelijk blijken....

Een waarschuwing vooraf is op zijn plaats bij dit verhaal. Na vandaag zult u nooit meer met dezelfde ogen naar de kleurenfoto's in de krant kijken. Wat tot nog toe alleszins acceptabele prenten leken, zullen in het vervolg pointillistische parodieën op kleurenfotografie blijken: vlak vaag, zonder fijne details, vol schaakbordpatronen en overdekt met rare veelkleurige sterretjes. Hoe is het mogelijk, wordt de onvermijdelijke gedachte, dat zoiets u nooit eerder opviel?

Omdat pas sinds kort te zien is dat het ook anders kan. In de kleurendrukwereld is de laatste maanden een toverwoord in opmars: FM-rasters. Zoals FM betere radio-ontvangst biedt dan de storingsgevoeliger AM zenders, zo wordt ook de betere kleurenfoto in de krant sinds kort gemaakt met 'frequentie modulatie'.

Vakbladen in de grafische wereld staan er bol van, onder reclamemakers doen enthousiaste verhalen de ronde, grafici van steeds meer bedrijven bekijken serieus of de noviteit in huis moet worden gehaald, zelfs in de computerwereld doet het magische woord de ronde. FM gaat de show stelen, zo valt overal te beluisteren.

Het zal niettemin weinig Volkskrant-lezers echt zijn opgevallen toen op 8 december de allereerste met FM vervaardigde krantefoto in deze krant stond, in een advertentie van een groot biermerk, dat er een nieuwe bruine variant mee probeerde aan te prijzen. De foto was kraakhelder, elk condensdruppelje zichtbaar, elk belletje in de schuimkraag haarscherp, het glas glanzend, het groene tafelkleed haast aaibaar. Maar daarvoor hadden ze ook gewoon een goede fotostudio en wereldklasse lithograaf ingeschakeld kunnen hebben - Heineken kan zich immers wel wat permitteren. Dacht de lezer en bladerde door.

Wie er de loep bij pakte, kreeg echter een wonderbaarlijke wereld in zicht. De foto was niet opgebouwd uit het overbekende rasterpatroon, maar uit een gruizig soort inktspatjes waar geen orde in te ontdekken leek. Zelfs de drie basiskleuren geel, magenta (rood) en cyaan (blauw) waren nergens echt afzonderlijk waarneembaar.

Op de overgangen tussen details en achtergrond was geen enkele brokkelige structuur te zien. Het was nog niet zo gestoken en helder als een echte kleurenfoto, of zelfs maar op het niveau van een glossy tijdschrift, maar het kwam heel aardig in de buurt.

Maar het oog van de graficus is onverbiddelijk. Perfecte fotografie in een krant is een illusie, zegt ing. F. Hoenderboom, hoofd kwaliteit van de Perscombinatie in Amsterdam, en hij laat een ontnuchterende grafiek op tafel neerdalen. Krantendruk, wijst hij, is tot nog toe wel ongeveer de slechtste manier voor het reproduceren van kleurenfotografie, daar zal niemand doekjes om winden. Alles moet sneller dan snel, in immense oplages, op goedkoop papier en met goedkope inkt. Alleen de essentialia kunnen fatsoenlijk worden weergegeven. 'Heldere kleuren, scherpe contrasten, dat doet het goed. Subtiliteit is vaak verspilde moeite.'

Of beter: was verspilde moeite. Met de nieuwe FM-technieken, aldus Hoenderboom, is het bereik van de kleurenfoto in de krant aanzienlijk op te krikken. Gladde voorwerpen met subtiele kleurnuances blijken - althans sinds kort - best af te drukken. Ook met kranten-inkt. En ook op krantenpapier.

Een krantefoto wordt conventioneel gedrukt in een raster. Over de originele foto is daartoe een denkbeeldig lijnenrooster getrokken. In elk vakje in het rooster wordt met een zogeheten scanner de grijstint van de foto gemeten. In de gerasterde foto is die grijstint vervangen door een punt, relatief groot in de donkere partijen en kleiner in lichtere. Voor kleurendruk wordt een foto gescand in vier kleuren: geel, magenta, cyaan en zwart.

Eind jaren zeventig legden twee onderzoekers van de technische universiteit van Darmstadt, prof. dr K. Scheuter en ir G. Fisher, de basis voor een revolutie in de kleurendruk. In 1981 patenteerden ze een wiskundige methode om de grijstonen op een fotografische plaat om te rekenen naar meer of minder dicht bespikkelde vlakjes, in plaats van de conventinele enkele punt. Een jaar later al had de Duitse firma Hell (later Linotype-Hell) een commerciële variant op de markt, het Hell-Diamond raster.

Dat de triomftocht pas dik tien jaar na de uitvinding komt, is een kwestie van rekenkracht. Toen Hell zijn nieuwe raster introduceerde, vergde het uitrekenen van de rastering soms een dag computertijd. Pas de laatste jaren beginnen er snelle systemen op de markt te komen, voorzien van hoogfrequent werkende microprocessoren met tientallen megabytes werkgeheugen, die speciaal voor digitaal rasteren zijn gebouwd.

Op de grafische beurs van 1993 in de RAI in Amsterdam presenteerden leveranciers als Agfa Gevaert, Crosfield, Linotype-Hell en Scitex allemaal tegelijk hun nieuwe raster image processors (ook wel 'rippers' genoemd). Her en der lagen proefdrukken in de stands die exact deden waarvoor ze waren gemaakt: nieuwsgierigheid wekken.

Perscombinatie-graficus Hoenderboom was ook op de beurs en bleef aanvankelijk sceptisch. 'Het leek allemaal zo nauw te luisteren dat je je moest afvragen of we het technisch wel aankonden. Maar het was interessant genoeg om te onderzoeken en gaandeweg bleek FM eigenlijk helemaal niet zo'n probleem. Niet gemakkelijk, maar ook geen echt probleem.' Bij De Telegraaf concludeerden de deskundigen ongeveer tegelijkertijd hetzelfde. Begin december hadden beide concurrenten gelijktijdig de Nederlandse primeur.

Innovatiespecialist H. Gianotten van Tetterode in Amsterdam, leverancier van reprografische technieken, zag het die morgen meteen en is nog steeds enthousiast over het resultaat. Hij reisde de laatste weken Europa door met steevast een paar exemplaren van de Volkskrant van die historische donderdag. Een deel daarvan was met conventioneel raster gedrukt bij Wegener in Houten. Dat levert ideaal vergelijkingsmateriaal. 'Je legt ze naast elkaar en een heel lang verhaal wordt heel kort', zegt hij glunderend.

In analogie met de radiowereld is de conventionele krantefoto een foto in AM, amplitude-modulatie. De informatie voor elk vakje op de foto wordt verstopt in een meer of minder grote punt. De punten staan netjes op vaste plaatsen in het rooster, in de meeste kranten 34 per centimeter.

De techniek is beproefd, maar heeft zijn tekortkomingen. Om te beginnen kunnen de puntrasters door hun vaste afstand tussen de punten soms lelijk samenspannen met de licht/donker- of kleurvariaties van sommige materiaaloppervlakken. Een streepjeshemd kan daardoor veranderen in een geruite blouse, een monochroom bankstel in iets modieus gevlamds. Vooral adverteerders hebben een begrijpelijke hekel aan dit moiré.

Er zijn bovendien nog subtielere tekortkomingen. Om tot een goede spreiding van de drukinkt op de plaat te komen, worden de scans per kleur onder een andere hoek gemaakt. Dat heeft een prijs. Door de gedraaide rasters ontstaan zichtbare rozetjes in het drukwerk, stralenkransen. Vooral op gladde oppervlakken in een mengkleur, de blanke huid bijvoorbeeld, bezorgt rozetvorming de drukker grijze haren. En de adverteerder of fotoredacteur eveneens.

Frequentie-modulatie, een techniek waarbij de afstanden tussen de punten variëren, maakt aan zulke onbedoelde effecten definitief een einde. De grijstinten die de scanner in de originele foto per basiskleur heeft gezien, worden nu vertaald in vlakjes waarin een wanordelijk patroon van minuscule spikkels wordt geplaatst. De wanorde wordt gecreëerd met behulp van een computerprogramma dat met kansprocessen de positie van de spikkeltjes bepaalt. Door het ontbreken van regelmaat worden de interferentie-effecten voorgoed uitgebannen. Glad is nu echt glad, textuur blijft textuur.

Natuurlijk zijn er nog wel technische onvolkomenheden, Gianotten zal de eerste zijn om ze aan te wijzen. 'Met de introductie van kansprocessen geef je ook iets uit handen. In de praktijk komen er onverwachte effecten naar voren zoals kleurzwemen en geringere diepte. Maar dat komt wel goed, daar ben ik van overtuigd.'

De Perscombinatie maakte tot nog toe gebruik van Linotype-Hell Diamond Screen met een vaste spikkel van 30 micrometer. Voor veel grafici is dat het neusje van de zalm. Toch wordt in de microscoop van kwaliteitsbeheerder Hoenderboom de gelikte high-tech bij een flinke vergroting in één klap ingehaald door de ontnuchterende realiteit van korrelige off-setplaten, uitlopende inkt en zuigend papier.

Van de lithofilm, waarin elk 30 micrometer groot puntje te zien is, blijft op de drukplaat op de pers een grof breiwerkje over en op krantenpapier niet meer dan een vlekkerige smeerboel. Dat dat in de krant beter oogt dan de normaal gerasterde fotografie, is bijna een klein wonder, erkent Hoenderboom. 'Maar anderzijds zie je nog steeds structuur en dat is voldoende voor het waarnemen van kleur en licht/donker-nuances.'

Pas de laatste twee jaar komen er systemen op de markt die in staat zijn om bij het berekenen van de FM-rasters alvast rekening te houden met de manier waarop een plaat detailverlies geeft en de manier waarop een bepaalde inkt op een bepaald papier op een bepaalde pers zal uitlopen. Juist door die integratie, zegt Gianotten van Tetterode, is de doorbraak van FM aanstaande. Bij zijn laatste telling waren er al achttien dagbladen die nu en dan al full-colour-advertenties in de nieuwe techniek verwerken.

In de Volkskrant blijft het voorlopig alleen op zaterdag zinvol de loep op de kleurenfoto's te zetten op zoek naar chaos. De FM-rasters laten zich namelijk in de normale apparatuur niet overseinen naar de drukkerij in Houten, waar dagelijks een deel van de landelijke oplage wordt gedrukt. Zaterdagse kleurkaterns rollen daarentegen allemaal al op vrijdag in de Amsterdamse Wibautstraat van de persen. En mocht er toch in Houten worden gedraaid, dan kan de koerier er op z'n gemak naartoe rijden.

Martijn van Calmthout

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden