Nieuws

Drukke agenda’s zitten afronding formatie in de weg: op z’n vroegst half december regeerakkoord, half januari nieuw kabinet

De volle agenda’s van enkele bewindspersonen belemmeren een snelle afronding van de kabinetsformatie. Mede door gebrek aan tijd voor onderhandelingen zal een nieuwe kabinetsploeg op zijn vroegst pas in januari op het bordes staan.

Natalie Righton
Mark Rutte (VVD) in Den Haag. Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant
Mark Rutte (VVD) in Den Haag.Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

Het geduld van de Tweede Kamer is op. ‘De formatie duurt gewoon te lang’, zei het GroenLinks-Kamerlid Laura Bromet donderdag tijdens een debat dat onbedoeld uitwaaierde naar de klimaatproblemen. ‘Terwijl het regeerakkoord dat je hierover kan sluiten eigenlijk zo simpel is: we gaan de internationaal afgesproken doelen van Parijs halen en we gaan het stikstofprobleem oplossen.’

Hoewel alle partijen de urgentie voelen om snel een nieuwe regering te vormen, lukt het de vier onderhandelende partijen al bijna negen maanden niet om knopen door te hakken over de belangrijkste verkiezingsthema’s. Vergelijk dat met Duitsland, waar in amper twee maanden een fonkelnieuwe coalitie is gesmeed. Maar zelfs als alles meezit, is het ‘uitgesloten’ dat Rutte zijn nieuwe ministersploeg van VVD, D66, CDA en ChristenUnie nog voor de kerst rond heeft, melden inmiddels diverse betrokkenen bij de formatie.

Dat zorgt in de praktijk voor stilstand op allerlei dossiers, waarover volgens de Kamer dringend besluiten genomen moeten worden. Neem corona: de besmettingen lopen op, de ziekenhuizen dreigen te bezwijken, maar een langetermijnvisie ontbreekt op hoe het land met het virus moet omgaan. ‘Dat kan niet wachten op een lange formatie’, zei het PvdA-Kamerlid Attje Kuiken donderdag in de Kamer. ‘We hebben behoefte aan een daadkrachtig kabinet. We hebben behoefte aan nieuwe en frisse inzichten.’

Dezelfde frustratie is te horen bij de rest van de oppositie. De Kamerleden Pieter Omtzigt, Joost Eerdmans (JA21) en Laurens Dassen (Volt) proberen al weken tevergeefs bij de informateur los te peuteren hoe het ervoor staat met de formatie. Nu dat niet lukt, trachten ze alsnog een debat over de trage gang van zaken af te dwingen door komende maand steun te zoeken om het Reglement van Orde te wijzigen.

Onderhandelingen in eindfase

Bij de formerende partijen heerst juist ergernis over de ‘hijgerigheid’ van diverse Kamerleden. ‘Ze doen net alsof we al heel lang bezig zijn, maar netto zijn we net begonnen’, vertellen betrokkenen. Praktische hobbels, zoals een maandenlange discussie over wie er überhaupt met wie wil regeren, maakten dat de echte onderhandelingen pas begin oktober op gang kwamen.

Sindsdien wordt achter de schermen druk geknutseld aan een kabinet met ‘nieuw elan’, bezweert Mark Rutte. Volgens hem is het ‘echt niet zo gek’ dat partijen vanaf oktober geteld nog zes tot acht weken nodig hebben om een regeerakkoord te schrijven. ‘Iedereen wil er ook vanaf en wil die start maken’, aldus de VVD-leider vorige week. Toch gaan de onderhandelaars komende maandag hun negende week in.

Zeker is dat de gesprekken in de eindfase zijn beland, al moeten er nog wat knopen worden doorgehakt. Dat maakt het er niet gemakkelijker op, integendeel. Zoals de Britten zeggen: the devil is in the details. Juist op het allerlaatste moment in de onderhandelingen, als al het wisselgeld op is, en alles waarover een compromis bereikt kan worden al van tafel is: dan komen de echt moeilijke beslissingen.

Zo zijn besluiten over medisch-ethische kwesties voor D66 en ChristenUnie een principezaak. Er zullen vele uren overleg nodig zijn om daarover tot een akkoord te komen. Hetzelfde geldt voor immigratie, waarover de VVD aan haar achterban moet kunnen uitleggen dat het geen partijprincipes heeft verkwanseld om opnieuw te kunnen regeren.

Werkdagen van zeventien uur

Het probleem is: de tijd om eens goed door te akkeren over deze precaire onderwerpen ontbreekt vaak. Tenminste drie van de acht onderhandelaars zijn ook demissionair minister (Rutte, Hoekstra, Schouten). Daardoor zijn zij zeer druk bezet. Anderhalve week geleden nog wilden de onderhandelaars een paar dagen op de hei gaan zitten op de Zwaluwenberg in Hilversum, maar dat mislukte deels omdat een Rutte en Segers eerst moesten puinruimen in Den Haag na gelekte treindocumenten. Daarna was er een ingelast Catshuisberaad, een ingelaste coronapersconferentie en een Kamerdebat over corona waar Rutte bij moest zijn. Dat zijn zo weer drie dagen minder om te onderhandelen.

Hoewel secondanten een deel van de onderhandelingen kunnen overnemen, spelen de constante interrupties ‘natuurlijk een rol’ bij het langdurige tijdspad, vertellen diverse betrokken. ‘Vandaag is de werkdag om 08.30 uur begonnen en dat gaat zeker tot 22.00 uur door met formatiegesprekken’, aldus een ingewijde. ‘Sommigen maken werkdagen van zeventien uur. En dat al wekenlang.’ Kennelijk is zelfs dat niet genoeg.

De meest optimistische inschatting nu is dat het formatieteam op maandag 13 december een coalitieakkoord presenteert. Daarover zou dan nog net op woensdag 15 december een Kamerdebat gevoerd kunnen worden, vlak voordat Rutte naar een EU-top moet. Op maandag 20 december zou de VVD-leider dan nog vijf dagen hebben om circa dertig nieuwe kandidaat-bewindslieden één-op-één te spreken.

Zelfs als dat zou lukken, wat zeer onwaarschijnlijk is, moeten al die nieuwe bewindslieden daarna nog worden gescreend door de AIVD. Ook moeten eventuele zakelijke belangen op afstand worden gezet. Dat kost allemaal tijd. En zo zou het goed kunnen dat er op 15 januari 2022, exact één jaar na het aftreden van het kabinet-Rutte III om de toeslagenaffaire, nog geen nieuw kabinet is. Nederland zit dan een jaar zonder regering.

Kamerleden over de lange kabinetsformatie:

Khadija Arib (PvdA):
‘Onbestaanbaar dat de formatie zo lang duurt. Er is een pandemie gaande en nog veel andere crises. Het kan niet langer voortduren op deze manier. Het gaat hier om een doorstart van het vorige kabinet; de partijen zijn goede bekenden van elkaar. Voor het kerstreces een kabinet.’ Op Twitter, 1 december.

Pieter Omtzigt:
‘Een optie voor de kabinetsformatie: dak eraf, onderhandelaars op water en brood. Dat deed het volk toen de kardinalen in 1271 geen paus konden kiezen. Het werkte heel erg goed.’ Later: ‘Verhoog het minimumloon alvast met 4 procent extra op 1 januari in verband met forse inflatie. Mensen met een minimumloon kunnen echt niet wachten tot er een coalitieakkoord ligt.’ Op Twitter, 30 november.

Sandra Beckerman (SP):
‘Acht maanden geleden zijn we allemaal als Kamerleden herkozen. We kunnen paaltjes slaan of piketpalen ergens neerzetten en dat klinkt fantastisch maar daar hebben we helemaal niks aan als we niet ook zorgen dat dat beleid wordt.’ In Kamerdebat, 1 december.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden