RECONSTRUCTIEDood Regina Martínez

Drugskartel of overheid? Onderzoek naar moord op ‘onomkoopbare’ Mexicaanse journaliste heropend

Acht jaar na de moord op Regina Martínez, een Mexicaanse journaliste die drugskartels onderzocht, zet het internationale journalistencollectief Forbidden Stories haar onderzoekswerk voort. In deze eerste aflevering van The Cartel Project wordt onthuld hoe de echte daders buiten schot bleven in het officiële onderzoek naar Martínez’ overlijden.

Journaliste Regina Martínez werd op 28 april 2012 vermoord in Xalapa, hoofdstad van de Mexicaanse staat Veracruz.  Beeld Octavio Gomez
Journaliste Regina Martínez werd op 28 april 2012 vermoord in Xalapa, hoofdstad van de Mexicaanse staat Veracruz.Beeld Octavio Gomez

Op haar rug in de badkamer, met haar hoofd tegen het bad. Bont en blauw geslagen, en daarna gewurgd. Zo werd de Mexicaanse journaliste Regina Martínez op 28 april 2012 aangetroffen in haar huis in Xalapa, hoofdstad van de Mexicaanse staat Veracruz. Ze werd 48 jaar.

Haar dood was een niet mis te verstane waarschuwing voor andere verslaggevers in de regio: ‘Jij kunt de volgende zijn.’

Martínez is een van de vele journalisten die werden vermoord om belastende onthullingen te voorkomen. Mexico, waar drugskartels en de overheid nauw zijn verweven, is voor journalisten de onveiligste plek ter wereld: in twintig jaar tijd werden er 119 journalisten gedood, en alleen dit jaar al zeven, van wie drie in de afgelopen maand.

Sinds 2000 werkte Martínez als correspondent voor het Mexicaanse onderzoeksmagazine Proceso. ‘Alles wat de lokale pers niet durfde te publiceren, werd via Regina Martínez naar buiten gebracht’, zegt Proceso-directeur Jorge Carrasco. Hij deed zelf onderzoek naar de moord op zijn correspondent, maar stopte ermee nadat hij bedreigende sms’jes kreeg: ‘Als je doorgaat, komen ze achter jou aan.’

In 2017 werd het internationale journalistencollectief Forbidden Stories opgericht, dat het werk van vermoorde journalisten voortzet, onder het mom: Killing the journalist won’t kill the story. Op uitnodiging van Forbidden Stories kwamen dit voorjaar journalisten uit alle uithoeken van de wereld in Parijs bijeen. Proceso, De Volkskrant, Knack, The Guardian, The Washington Post, Le Monde, El Pais en 18 andere media bundelden hun krachten om onderzoek te voeren naar Martínez’ dood en naar de vraag of Mexicaanse kartels voet aan de grond krijgen in Europa. Zij noemen zich The Cartel Project en onderzochten als eerste wat er destijds, in 2012, in de hoofdstad van Veracruz is gebeurd.

Doorn in het oog

Regina Martínez was een taaie. In 2006, drie jaar voordat de Mexicaanse griep-epidemie losbarstte, schreef ze al over de erbarmelijke sanitaire omstandigheden in de varkenshouderijen van La Gloria, het kleine dorpje in Veracruz dat later werd aangeduid als het waarschijnlijke epicentrum van het virus. Een jaar later beschuldigde ze het Mexicaanse leger van de verkrachting van en moord op een 72-jarige inheemse vrouw.

Martínez beet zich vast in onderzoeken naar machtsmisbruik en corruptie in haar thuisstaat Veracruz. De journaliste onderzocht daarbij de banden tussen drugskartels en de overheid. Regelmatig bekritiseerde ze de gouverneurs van Veracruz, Fidel Herrera (2004-2010) en Javier Duarte (2010-2016). Ze bracht verslag uit van schietpartijen en onthulde het werkelijke aantal doden –statistieken die de lokale autoriteiten vaak probeerden te verdoezelen. Kort voor haar dood werkte ze aan een onderzoek over massagraven en de verdwijning van talloze Mexicanen. Martínez’ artikelen waren vaak een doorn in het oog van de overheid. In 2010 verscheen haar naam op een lijst van kritische journalisten die uit het paleis van de gouverneur was gelekt.

Twee voormalige hoge ambtenaren met ervaring in verschillende ministeries bevestigen tegenover Forbidden Stories dat de autoriteiten een ondergrondse spionage-eenheid hadden opgezet om journalisten in de gaten te houden. Zo werd een dossier bijgehouden met daarop de namen van hun familieleden, collega’s en plaatsen die ze bezochten, naast hun politieke connecties en zelfs hun seksuele voorkeuren.

Martínez was niet de enige journalist die op de zwarte lijst stond, maar ze werd wel beschouwd als de leider van een aantal onomkoopbare journalisten die extra aandacht kregen van de overheid.

Toevluchtsoord

Onder de gouverneurs Herrera en Duarte groeide Veracruz uit tot de gevaarlijkste plek ter wereld voor journalisten. Sinds 2000 zijn er 28 journalisten vermoord en 8 verslaggevers verdwenen.

Dat Veracruz een populaire plek is voor Mexicaanse drugskartels heeft alles te maken met haar geografie. Met de langste kustlijn van Mexico en een belangrijke internationale haven op haar grondgebied, is de staat een strategische zone voor de drugshandel. Geïsoleerde voetpaden die het noorden en het zuiden van Mexico met elkaar verbinden, maken het een ideale locatie voor de afpersing van migranten uit Zuid- en Midden-Amerika. En de bergachtige bossen kunnen dienen als perfecte schuilplaats voor drugshandelaars. Zelfs Joaquín ‘El Chapo’ Guzmán, de beruchte leider van het Sinaloa-kartel die begin 2019 tot levenslang werd veroordeeld, vond er een onderkomen toen hij op de vlucht was.

Vanaf het begin van deze eeuw groeide in Xalapa, de hoofdstad Veracruz, de invloed van drugskartels. Het duurde niet lang tot kartelleden bars en casino’s opkochten en advertenties voor prostituees de muren van de stad bedekten. De komst van het Los Zetas-kartel in 2008 ontketende een golf van geweld in de regio.

Martínez verweet de gouverneurs van Veracruz dat zij daar niet tegen optrad, omdat de lokale overheid door Los Zetas was geïnfiltreerd.

Gesjoemel met bewijsmateriaal

Vierentwintig uur nadat Martínez thuis dood werd aangetroffen, opende de lokale procureur Amadeo Flores Espinosa het moordonderzoek. ‘Alle aanwijzingen die deze onfortuinlijke zaak zouden kunnen ophelderen, zullen worden onderzocht’, verklaarde hij.

Tegelijk werd ook een federale procureur opgeroepen: Laura Borbolla, die aan het hoofd stond van de Speciale Aanklager voor Misdaden tegen de Vrijheid van Meningsuiting (FEADLE). Dat bureau is in 2010 in Mexico opgericht om de straffeloosheid voor moorden op journalisten te bestrijden. Borbolla kwam vier dagen na de moord op Martínez naar Xalapa, samen met haar team van 14 rechercheurs.

Pas nu spreekt Borbolla zich voor het eerst gedetailleerd uit over de zaak-Martínez. ‘Als ik op deze zaak terugkijk, voel ik de woede opborrelen.’ Volgens haar was er ‘iets vreemds’ met plaats delict die ze in Martínez’ huis aantrof: de lokale politie ‘vernietigde’ alle vingerafdrukken in het huis door veel te veel poeder te gebruiken – een techniek die volgens haar niet zou mogen misgaan omdat die al wordt aangeleerd in het eerste jaar criminologie.

Het huis van journaliste Regina Martínez in Xalapa. De lokale politie ‘vernietigde’ er alle vingerafdrukken.  Beeld Rubén Espinosa / Forbidden Stories
Het huis van journaliste Regina Martínez in Xalapa. De lokale politie ‘vernietigde’ er alle vingerafdrukken.Beeld Rubén Espinosa / Forbidden Stories

‘Dat was geen ongeluk’, zegt ze. ‘De fout is niet slechts één keer gebeurd.’

Toch kon Borbolla zelf nog sets vingerafdrukken veiligstellen die niet door de lokale politie waren gevonden. Maar die vingerafdrukken werden nooit geïdentificeerd.

Andere verdachte zaken die in Martínez’ huis waren aangetroffen – zoals bierflesjes – kreeg Borbolla pas maanden later overhandigd. Die flesjes waren gemanipuleerd, zegt ze, waardoor het onmogelijk was om ze nog te analyseren.

‘Nooit in mijn carrière heb ik zo’n veranderde plaats delict gezien.’

Borbolla stelt dat de beïnvloede plaats delict niet alleen het resultaat was van amateuristisch detectivewerk. Ze beschuldigt een lokale politiechef van opzettelijke nalatigheid: ‘Hij zei: Natuurlijk, mevrouw de Procureur, ik regel alles wat u nodig heeft, om zich vervolgens om te draaien en anderen te instrueren me niets te geven.’

De officiële versie

Het was op televisie dat Borbolla vernam dat er een verdachte was gearresteerd. Drie maanden na de start van het onderzoek kondigde Amadeo Flores Espinosa – de lokale openbare aanklager met wie Borbolla geacht werd samen te werken– tijdens een persconferentie aan dat ‘de moord op Regina Martínez met succes was opgehelderd’. Het motief van de misdaad, zei hij, was een inbraak. De moordenaar had bovendien de moord op Martínez al bekend.

Tijdens de persconferentie werd een verdachte in handboeien getoond: Jorge Antonio Hernández Silva, beter bekend onder zijn pseudoniem ‘El Silva’.

Volgens de aanklager was El Silva naar het huis van Martínez gegaan, samen met een vriend, José Adrián ‘El Jarocho’ Hernández Domínguez. De lokale overheid beweert dat die laatste het liefje was van Martínez. Volgens de officiële lezing ontstond er die dag een meningsverschil en dwongen de vermoedelijke moordenaars Martínez te zeggen waar ze haar waardevolle spullen bewaarde. ‘El Jarocho’ zou haar vervolgens herhaaldelijk hebben geslagen tot ze dood was – waarna hij vluchtte en voor altijd verdween.

Borbolla heeft die theorie nooit geloofd. De federale aanklager zegt dat talrijke aanwijzingen op de plaats delict niet duidden op een uit de hand gelopen overval. ‘Alles lag er netjes bij. Was het een overval, dan zou de hele plek een chaos zijn geweest.’ Bovendien bleken waardevolle spullen onaangeroerd, zoals Martínez’ handtas en gouden oorringen.

‘De perfecte zondebok’

De dag na de persconferentie trok El Silva zijn bekentenis in. Hij zei dat die door marteling was afgedwongen. ‘Ze hadden een soort taser en gaven me elektrische schokken op mijn borst’, verklaarde hij later. Hij vermoedt dat de politie dat deed. In een reactie aan Forbidden Stories ontkent de lokale politiechef alle beschuldigingen tegen hem. ‘De politieagenten die dit onderzoek hebben uitgevoerd, hebben hun werk in overeenstemming met de wet gedaan’, zegt hij.

De advocate van El Silva probeerde tevergeefs haar cliënt uit de gevangenis te krijgen. ‘Hij is 34 jaar, hiv-positief en zal sterven’, reageert ze. ‘Hij is de perfecte zondebok.’

El Silva werd veroordeeld tot 38 jaar gevangenisstraf wegens zware overval en moord. Sindsdien houdt hij zijn onschuld vol in gesprekken met zijn advocate – de enige die hem in de gevangenis nog bezoekt.

Norma Trujillo, journaliste in Xalapa, verzorgt het graf van haar vriendin Regina Martínez.  Beeld Forbidden Stories
Norma Trujillo, journaliste in Xalapa, verzorgt het graf van haar vriendin Regina Martínez.Beeld Forbidden Stories

Forbidden Stories kreeg toegang tot het volledige gerechtelijke onderzoek naar de dood van Martínez. Volgens het meer dan 1.000 pagina’s tellende document zijn El Silva’s vingerafdrukken nooit op de plaats delict aangetroffen. Het enige element tegen hem komt van één enkel ooggetuigenverslag – van een buurman die zei dat ze hem en El Jarocho samen naar de buurt van Martínez hadden zien gaan.

Borbolla heeft deze mysterieuze getuige nooit kunnen vinden. Ook mocht ze El Silva niet alleen verhoren.

‘We zullen misschien nooit weten wie Regina heeft vermoord’, zegt Borbolla. ‘Maar ik weet wel wie het niét heeft gedaan.’

Borbolla werkte tot 2015 bij FEADLE. Ze heeft altijd geweigerd de moordzaak af te sluiten.

Flores, de voormalige lokale procureur die nu notaris is in Xalapa, reageert niet op meerdere verzoeken voor een interview. ‘Alles staat in het dossier van de zaak’, zegt hij.

Twitterbots ontmaskerd

De officiële versie van de dood van Martínez – die van een passionele misdaad annex roofmoord– verspreidde zich als een lopend vuurtje op sociale media. Een artikel van de website El Golfo Veracruz werd op grote schaal gedeeld op Twitter. ‘Aanklager lost moord op Proceso-correspondent Regina Martínez op’, luidde de titel van het stuk.

Onder de Twitter-accounts die dit verhaal deelden, ontdekte Forbidden Stories een reeks nep-accounts. In samenwerking met de gespecialiseerde organisatie The Disinformation Desk uit Barcelona, kon het journalistencollectief 190 bots identificeren die automatisch het artikel van El Golfo Veracruz deelden. Diezelfde bots deelden onder meer ook gunstige berichten over gouverneur Javier Duarte.

De eigenaar van El Golfo Veracruz, die ook adviseur was van Duarte, reageert dat hij geen weet heeft van die Twitter-bots en er ook niets mee te maken heeft. Over de moordzaak zelf zegt hij dat die niet zo zwart-wit was. ‘Voor mij is die case nooit duidelijk opgehelderd.’

De gouverneur die twee keer de lotto won

Voormalig gouverneur Duarte zit momenteel in Mexico achter de tralies. In 2018 werd hij veroordeeld tot 9 jaar gevangenisstraf voor onder meer witwassen, maar in 2022 zou hij al kunnen vrijkomen dankzij strafvermindering. Gecontacteerd door Forbidden Stories reageerde Duarte met een tweet verstuurd vanuit de gevangenis. ‘Ik heb nooit iemands vrijheid van meningsuiting of vrijheid van de pers gecensureerd.’

Zijn voorganger, Fidel Herrera, baadt in luxe. Volgens Proceso bezit hij een privéjet, 22 auto’s (waaronder een gepantserd voertuig), ranches, een hotel en een jacht. Volgens Herrera is al die rijkdom het gevolg van ‘geluk’. Hij won naar eigen zeggen twee jaar op rij de lotto, en dat leverde hem respectievelijk 6,8 en 3,6 miljoen dollar op.

Volgens een voormalige functionaris van de Amerikaanse Drug Enforcement Administration (DEA) vergaarde Herrera zijn rijkdom door smeergeld en corruptie. Maar hij is in Mexico nooit veroordeeld. Ondanks herhaaldelijke vragen om commentaar antwoordt Herrera niet op mails van Forbidden Stories. Zijn zoon laat weten dat dat niet mogelijk is omwille van ‘medische redenen’.

Heel anders is dat wanneer de president wordt benaderd. Op 17 november 2020, tijdens een persconferentie met de Mexicaanse president Andrés Manuel López Obrador, kaartte Forbidden Stories de moord op Regina Martínez aan. ‘Ik kende haar vrij goed’, antwoordde López Obrador, aangezien Martínez ooit verslag had gedaan van zijn kandidatuur voor het gouverneurschap. ‘Ze was een professioneel journaliste. Onomkoopbaar.’

Dankzij de bevindingen van Forbidden Stories, zo heeft hij toegezegd, zal het onderzoek naar haar moord worden heropend.

Dit artikel is een vertaling, bewerking en inkorting van ‘Uncovered: The buried truth of assassinated journalist Regina Martínez’ door Paloma Dupont de Dinechin van Forbidden Stories. Het volledige artikel is te lezen op www.forbiddenstories.org.

null Beeld Getty Images
Beeld Getty Images

The Cartel Project is een internationaal samenwerkingsverband tussen 60 onderzoeksjournalisten in 18 landen, op initiatief van Forbidden Stories. De komende dagen publiceert het journalistencollectief vier artikelen over Mexicaanse drugskartels en de banden met Europa – met onthullingen over spionage, drugshandel en wapensmokkel.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden