Drugsgeweld blijft nu weg uit favela's

Brazilië en Rio de Janeiro maken zich op voor de viering van het WK Voetbal in 2014 en de Olympische Spelen twee jaar later. De voorbereidingen zijn niet alleen gericht op de stadions en de infrastructuur, maar ook op de vele sloppenwijken, bekend als favela's.

RIO DE JANEIRO - 'De politie heeft een paar maanden geleden de misdaad de wijk uit gezwiept. Nu hebben ze mij gevraagd het hier mooi te maken', zegt Angelo Campos in het hart van de favela Rocinha, in het zuiden van de Braziliaanse stad Rio de Janeiro.

Na jarenlang voor een minimumloon te hebben gewerkt als portier van een ziekenhuis, is hij nu een succesvolle onafhankelijke graffitikunstenaar. Terwijl de toeristen op de stranden liggen en de helft van de stad een middagdutje doet, werkt Campos op een pleintje van de sloppenwijk aan een muurschildering, onder een krachtige zomerzon die je loodrecht op je hoofd slaat. 'Dit is het beste licht, zonder schaduw', verklaart hij.

Model voor de wereld

Het is in Rio de Janeiro officieel politiebeleid om de arme wijken te bezetten, de gewapende drugsbendes te verjagen en zo het gezicht van de stad te veranderen. De zogeheten Eenheden van de Pacificatiepolitie (UPP's) begonnen in 2008 te verrijzen. Deze speciale posten voor wijkagenten zijn al aanwezig in 20 favela's en het is de bedoeling dat aantal vóór 2014 uit te breiden tot 40.

Het programma trok zelfs de aandacht van de Amerikaanse president Barack Obama, die de grote sloppenwijk Cidade de Deus begin vorig jaar bezocht. De UPP's zijn inmiddels een model geworden voor andere delen in de wereld, zoals enkele Midden-Amerikaanse landen die worden gedomineerd door aan drugs gerelateerd geweld.

Een triomfantelijke publiciteitscampagne in de stad, compleet met tv-spots, posters en billboards, spreekt van een heuse 'bevrijding' van de tirannie van de drugsbendes en van de 'herrijzenis' van de burgergemeenschap. In werkelijkheid moeten er echter nog veel hindernissen worden genomen in Rio's talrijke sloppenwijken, waar 2 miljoen mensen wonen in illegale en fragiele huizen.

Kunstenaar Campos leeft zelf in de noordelijke favela Complexo do Alemão, die ruim een jaar geleden 'gepacificeerd' werd. 'Hier in Rocinha is het rustig, maar bij mij in de buurt is het nog steeds een bende.' Hij vertelt dat onlangs zijn buurman zonder enige geldige reden door ordetroepen werd opgepakt. 'Die arme man is een goede vader, een harde werker en een solidaire buurtbewoner, maar hij bracht vier dagen in de gevangenis door, waar hij werd behandeld als een crimineel', zegt Campos.

Drastische strategiewijziging

Pricilla Azevedo, majoor van de Militaire politie (PM) en oud-commandant van de eerste UPP van Rio, die ruim drie jaar geleden werd geïnstalleerd in de favela Morro de Santa Marta, in het stadsdistrict Botafogo, erkent dat zich bij de bezetting van de armenwijken 'incidenten' kunnen voordoen. 'Maar dat zijn geïsoleerde gevallen. Bovendien wordt al het wangedrag onderzocht door de afdeling Interne Zaken van de PM', verklaart ze.

Azevedo zegt dat het het belangrijkste is dat de politie een 'drastische strategiewijziging' heeft doorgevoerd. Vroeger stormden zwaarbewapende agenten de door criminelen gecontroleerde favela's enkel binnen om een handjevol misdadigers op te pakken en wat drugs in beslag te nemen en vervolgens trokken ze zich weer terug. 'De kosten van die oude strategie waren buitensporig hoog vergeleken met de opbrengst. Het leverde geweld, dood en frustratie op', aldus Azevedo, die nu coördinatrice is van strategische projecten op het Secretariaat van Openbare Veiligheid van de deelstaat Rio de Janeiro. Ze omschrijft het doel van de UPP-strategie als het 'redden van door criminelen vergiftigde territoria, door hun lokale macht te verminderen'.

'De balans is na drie jaar positief', zegt de PM-majoor. Het aantal moorden in de wijken die de eerste 20 UPP's ontvingen, is gemiddeld met 50 procent gedaald. Ook de berovingen en overvallen zijn er duidelijk afgenomen. Bovendien onthult een onderzoek van de non-gouvernementele organisatie Endeavor Brasil dat het vertrouwen van de favelabewoners in de politie is gestegen: 72,4 procent zegt dat de UPP-agenten niet corrupt zijn. Azevedo verzekert dat het corruptieniveau van de UPP's 'zonder twijfel' veel minder is dan in andere politie-eenheden, vanwege de grotere betrokkenheid bij de gemeenschap.

In de favela Rocinha struikel je ondertussen nog over de clandestiene elektriciteits- en tv-kabels, die de drugsbendes hadden aangelegd om de bevolking kalm te houden. 'De autoriteiten hebben ons beloofd dat het hele netwerk gauw wordt gelegaliseerd', zegt buurtbewoner Maurício Daier. 'Ze geven ons kabeltelevisie met meer dan 100 kanalen voor populaire prijzen. Tenminste, dat zeggen ze.'

Perfecte locatie

Volgens Silvia Ramos, sociologe en directrice van het Centrum voor Veiligheids- en Burgervraagstukken (CESC) van de Cándido Mendes Universiteit in Rio de Janeiro, heeft Rocinha een gouden toekomst als diensten- en commercieel centrum. 'De locatie is perfect, dicht bij de rijke en toeristische zones.' Andere favela's liggen veel minder gunstig. Ze wijst op de noordelijke wijk Complexo do Alemão. 'Wat daar na de pacificatie ontbreekt, is dat er geen debat kwam over sociale projecten en doelstellingen. Er bevinden zich in die buurt veel oude, verlaten fabrieken. Het is een typische postindustriële zone met een heleboel skeletten', aldus Ramos.

Renato Senna, kapitein van de PM, heeft er alle vertrouwen in dat op den duur alle favela's van Rio zullen profiteren van de nieuwe, verzoenende politiestrategie. Hij is zelf commandant van de UPP in Cantagalo, niet ver van Rocinha. 'Tien jaar lang werkte ik in een andere eenheid van de PM, die hard streed tegen de drugshandel,' vertelt hij. 'In die tijd zag ik dat geweld alleen maar nog meer geweld veroorzaakt en de conflicten niet oplost.'

Senna en zijn mannen lopen nu zonder kogelwerende vesten door Cantagalo's nauwe stegen. 'We werken aan een model waarin het leven wordt gerespecteerd', zegt hij.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden