Droomgebouw voor de nieuwe eeuw Disney schenkt Los Angeles 'verbijsterende' concertzaal

'Ongeveer twee mooie gebouwen' kent de architect Frank Gehry in Los Angeles. En in 2002 komt daar een derde bij: de door Gehry ontworpen Walt Disney Concert Hall....

EEN AUTOTELEFOON heeft in Los Angeles markante voordelen, maar na de wilde pirouette waarin Willem Wijnbergen zich in zijn Lexus GS 400 terecht zag komen tijdens een 'intens gesprek', is hij het iets kalmer aan gaan doen met de communicatie. Lexus en Wijnbergen bleven ongedeerd, maar de praatknop aan en het rempedaal vergeten, dat is er op de twaalfbaans freeway niet meer bij voor Wijnbergen - sinds 1 maart Executive vice president and managing director of the Los Angeles Philharmonic Association.

'Wat is de volgende afspraak?', vraagt hij via een onzichtbare microfoon aan een secretaresse, nu een file zijn agenda in de war dreigt te schoppen. De boordcomputer maant hem af te buigen richting Hope Street en Figueroa. Daar wacht in een van de spiegeltorens van Downtown Los Angeles een bespreking met enkele zakenlieden, die zichzelf de opmerkelijke taak hebben gesteld het centrum van Los Angeles te revitaliseren.

Middelpunt en instrument van deze reddingsoperatie is de Walt Disney Concert Hall. Het is het droomgebouw dat in 2002 de deuren moet openen voor het Los Angeles Philharmonic Orchestra. De gevels zijn visioenen van gebogen, opbollende en naar binnen gewelfde panelen, die bekleed zullen worden met titanium of roestvrij staal. Ontworpen door Frank Gehry, zal het kolossale complex de glans moeten overtreffen van Gehry's bekendste gebouw van tot op heden - de blinkende extravaganza in Bilbao waar Gehry het Spaanse Guggenheim Museum in huisvestte.

Lillian Disney, Walt Disney's weduwe, lanceerde elf jaar geleden het toen nog in helwitte zandsteen gedachte project met een donatie van 50 miljoen dollar, de grootste gift uit de geschiedenis van het muziekmecenaat. De voorbereidingen kwamen 'gierend tot stilstand' in een toestand die Wijnbergen 'gigantisch politiek geharrewar' noemt, en die door zijn voorganger Ernest Fleischmann wordt beschreven als een post earthquake depression ('de aardbeving van '92 maakte alle bouwvoorschriften in één klap gedateerd').

De Los Angeles Times schreef de ineenstorting van de plannen toe aan 'riskant management', een 'zich rijk rekenen'. Er waren er ook die meenden dat de Disney-gift zó groot was (het Disney-bedrijf en kinderen van Disney tilden het bedrag naar 93 miljoen dollar), dat andere potentiële geldschieters vanzelf moesten afhaken omdat er voor hen geen eer meer te behalen was.

Afgelopen maand juli wees de teller na een nieuwe campagne een bedrag aan van 196 miljoen dollar. Daarmee is een go ahead point bereikt voor de aanbesteding, en mag de leiding de wereld een gebouw beloven 'dat ogen en oren zal verbijsteren, musici zal verrukken, bezoekers uit de hele wereld zal aantrekken, en in de volgende eeuw een onderwerp van gesprek zal zijn zodra Los Angeles ter sprake komt'. De weduwe zal het niet meer meemaken. Ze stierf in december.

Zoveel is zeker: het wordt het meest spraakmakende muziekgebouw sinds de Opera aan de baai van Sydney.

'Gevaarlijk hier', mompelt Wijnbergen, wijzend naar een zonovergoten parkeerterrein aan de Figueroa Street. 'Na kantoortijd hangt op dit soort plekken soms een sfeertje dat mij een gevoel geeft van wegwezen.' In Amsterdam was hij ook wat gewend, maar als voorbijganger het leven laten in een schotenwisseling, dat is voor de voormalige zakelijk directeur van het Concertgebouworkest (40) toch weer een andere optie.

Zijn vergadering is niet rimpelloos verlopen. Pisnijdig, zegt Wijnbergen, is de voorzitter van het Music Center over zijn plan de hele staf van The Los Angeles Philharmonic voorlopig weg te halen uit Downtown LA. Wijnbergen wil van de Bunker Hill naar de tegenpool, naar het eveneens 'revitaliserende' Hollywood. Met zijn concertprogrammeurs, mét de bibliotheek, de administratie. Wijnbergen heeft een oogje op 'een mooi oud theater', El Capitan. 'Dan zorg ik dat ik in Downtown nog één kamer heb, vlak bij waar het orkest repeteert. Daar hebben ze mijn organisatie niet voor nodig. Dus ik verhuis die hele keuken.'

De Hollywood Bowl, zomerpodium en melkkoe van het orkest, gaat hij renoveren. Hollywood, vindt Wijnbergen, is weer op weg een van de hottest spots te worden van de miljoenenagglomeratie. 'Er komen nieuwe winkels, nieuwe restaurants, toeristen. De economie zit in de lift, de glamour komt terug, alles komt terug.' Alles wat Downtown volgens Wijnbergen niet heeft: 'Daar zie je geen mens. Het is de worst place on earth voor een cultureel centrum. Er staan fascistische gebouwen waar ontwikkelaars hun droom op uitgeleefd hebben. Het is zo dood als de pest. Van een kunstmatigheid die niks met LA te maken heeft.

'Dertig jaar geleden hebben ze een poging gedaan een cultureel centrum te definiëren voor deze stad. Maar de stad is zijn eigen gang gegaan. Het muziekbolwerk van toen is white conservative upper class. Maar het Los Angeles van tegenwoordig is voor de helft Latino en voor twintig procent Aziaat. Als we daar niet op inspelen, dan is het afgelopen met ons. En die mensen zítten niet in Downtown.'

Ernest Fleischmann, Living Cultural Treasure of Los Angeles, zegt een gemeentebordje op de hoek van de Eerste Straat en Grand Avenue. Als Wijnbergen, opvolger van een directeur die dirigenten maakte en brak, zich op de Bunker Hill net zo onsterfelijk wil maken als zijn voorganger ('ik denk dat we even grote rotzakken zijn; hij heeft een bloedspoor achter zich maar hij heeft hier wél personality ingebracht'), dan moet Wijnbergen misschien toch niet te vaak beginnen over Hollywood. 'Ik blijf prikken', zegt hij. 'Dan gebeurt er tenminste wat.'

Het Chandler Pavilion, basis van het orkest en zijn Finse chef Esa-Pekka Salonen, is een droogklinkend monster, dat ook bespeeld wordt door de Opera. Buiten op een terras staat het proefhuisje waarin bezoekers een schaalmodel mogen zien van het toekomstige Disney Hall-interieur.

Het ontwerp is verwant aan het oermodel van de moderne concertzaal, de Berlijnse Philharmonie. Publiek zit voor, achter en opzij van het orkest, in schuin oplopende vakken. Een verschil is, dat Gehry zijn 2350 toehoorders neerzet in compartimenten, krommend en bollend als de panelen aan de buitenkant van zijn gebouw. Spectaculair is het orgel, met pijpen die eruit zien als versgeschaafde boomstammen, door een reus bij elkaar gesmeten in een korf.

Maar voorlopig is aan de overkant van de Eerste Straat alleen de kale bedekking zichtbaar van de ondergrondse Disney-parkeergarage, die sinds '92 het bewijs vormt dat ook de overheid iets in het project ziet. 'Dit stukje Grand Avenue kan een arts walk gaan vormen', hoopt Vanessa Butler, staflid van de Philharmonic. Ze wijst naar het conservatorium en het Museum of Contemporary Art. Voorlopig is het de groenglazen giga-toren van Well's Fargo die de omgeving beheerst.

Het eiland van de hoogbouw uit en dan een half uurtje gas geven op de freeway 10, dan krijg je de pier van Santa Monica in het oog. Niet ver van de achtbaan en de ijsjes zetelt Frank Owen Gehry met zijn architectenbureau - in een loodsachtige ruimte, volgepropt met medewerkers die in computerschermen turen en detailberekeningen uitwerken. Voor de deur staat Diane Disney, Walts dochter, metaalmonsters te bestuderen die blinken in het zonnetje.

'Het project is heel erg van hún', zegt Frank Gehry over de Disneys. 'Vooral Diane heeft ons gesteund als een heldin, tégen de bad guys.' Zijn kamer staat met twee kartonnen Gehry-fauteuils al aardig vol. De rest van zijn omgeving valt nauwelijks te associëren met het dansende 'Ginger and Fred'-gebouw in Praag of het excentriek gesculptureerde American Centre in Parijs.

Gehry (70) zit op ijshockey, maar hij heeft ook vliegles, ('straalvliegtuig'), zodat de nabijheid van de luchthaven goed uitkomt. Maar het belangrijkste aan Santa Monica, zegt hij, is de nabijheid van de oceaan. 'Ik houd van zeilen.'

Nee, de gekromde panelen van de Disney Hall zijn geen toespelingen op het kaartspel van Disney's Alice in Wonderland, zegt hij verbaasd. Hij heeft het idee ontleend aan de 'prachtige, feestelijke zeilen' van de Hollandse zeeschilder Willem van der Velde.

De zandsteen van het eerste ontwerp, meldt Gehry, werd doorgedrukt door zakenlieden die een 'solide uitstraling' wensten. 'Nu de ironie: de zakenmensen van de tweede ronde willen ábsoluut metaal, omdat dat goedkoper is. Ze hebben Bilbao gezien, en ze vonden het mooi. Als ik tien jaar geleden staal of titanium had voorgesteld, zou mijn kop eraf zijn gegaan.'

Het jarenlange stilliggen van de bouw vindt Gehry een 'vervelend onderwerp'. Vooral omdat hij - verrassende visie - zichzelf ervoor aansprakelijk acht. 'Toen ik de prijsvraag won bestond mijn bureau uit 25 mensen. Te klein voor deze productie. Ik ben met een firma in zee gegaan die het ook niet kon. We raakten veertien maanden achterop, en met zoveel vertraging vallen er dingen uit elkaar en gaan de contracten steeds meer geld kosten.'

Craig Webb, Gehry's naaste assistent, verklaart de proeven van de Japanse akoestici. Ze mikken op een nagalm van 2,2 seconden, én 'uiterst snelle' deelreflecties. De Japanners hebben er hun proefmodellen voor gevuld met ijl nitrogeengas, waarbij een cohort minihoofdjes naturalistisch werd voorzien van testmicrofoontjes.

Behalve een concertzaal, tonen de jongste maquettes ook een preconcert lecture room voor 400 mensen, plus de onmisbare partyroom voor bestuurders en sponsors, en een galerie. Aan de achterkant ligt een kleine experimenteerzaal voor nieuwe muziek en muziektheater. Verrassend, maar eigenlijk zeer LA, is het 'openluchttheater voor kamermuziek' dat Gehry heeft gesitueerd in de royale terrastuin van het complex. Bezoekers die te voet komen zullen worden opgewacht door een enorme witte boord met een zwarte smokingstrik - een kunstwerk van de trouwe Claes Oldenburg, dat volgens Craig Webb de boodschap 'Wees Informeel' zal uitdragen.

'Ja, je kunt er lopen', beaamt Gehry laconiek. 'Alleen zal niemand daar aan beginnen. Ik kan er ook niets aan doen. Het is een ontwerp, en verder kan ik niets veranderen aan Downtown Los Angeles. Het is niets en het is nergens. Het heeft een lange weg te gaan. In Cleveland bouwen ze ook een concertzaal. Ze bouwen stadions - en de mensen gaan ervandoor zodra het is afgelopen. Dat is de tragedie van de moderne stad, en ik ben bang dat jullie in Europa dat gaan nadoen.'

Los Angeles, meent Gehry, kent tot nu toe 'ongeveer twee mooie gebouwen'.

En binnenkort één wonderlijk orgel. Gehry: 'Bij een fluitist maakt het toch ook niet uit onder welke hoek hij het ding vasthoudt?' De orgelbouwer, Rosales, kwam Gehry onlangs 'met tranen in de ogen' bekennen dat het tóch mogelijk was Gehry's 'knettergek' geachte ontwerp uit te voeren. De houten pijpen, gewoonlijk onzichtbaar gehouden, moeten voorop. De loden pijpen, die te makkelijk zouden doorbuigen, kunnen in een gewone opstelling, meer naar binnen. Het was een harde strijd. Gehry: 'Hij zei: ''Ik kán het. Maar mijn collega's, de hele gemeenschap van orgelbouwers, ze willen me allemaal tegenhouden.''

Willem Wijnbergen vat 'de energie' samen die hij in Los Angeles aantreft: 'Altijd, met alles, is er uiteindelijk tóch een voordeel van de twijfel. Ik heb hier meer kunnen doen in zeven maanden dan bij het Concertgebouworkest in zeven jaar.'

Wijnbergen heeft tournees gecanceld om meer 'in de wijken' te kunnen doen. Salonen heeft opwindende muziek op het repertoire genomen van - daar was die naam zomaar weer terug - de Mexicaan Silvestre Revueltas. Het zoeken is naar 'nog veel méér Zuid-Amerikanen'. Wijnbergen heeft de programma-afdeling van het orkest opgeheven, en een half dozijn nieuwe programmeurs aangesteld, met specialismen onder meer op het gebied van jazz, en de onvermijdelijkerwijs diep te exploreren wereldmuziek. Hij wil Spaanssprekende kaartjesscheurders.

De toegenomen gaten in het abonneebestand wil hij niet meer zomaar opvullen met de bekende methoden (studenten gratis naar binnen). Hij wil series 'duidelijker programmeren en in de markt zetten'. 'En ik wil Latino's en Aziaten en mensen van de zwarte gemeenschap ompraten. Die voelen zich niet welkom bij de Philharmonic. Maar het zijn natuurlijk al lang geen tweederangs burgers meer.'

Voor de donateur en concertabonnee Steven Spielberg, cineast en amateurklarinettist, heeft Wijnbergen 'een gespreksonderwerp' in petto, zelfs al zoiets als een scenario: 'Een low budget film over het orkest, over de Hollywood Bowl, over een kid uit een arme wijk.'

Het Concertgebouworkest zocht zes jaar geleden een agressieve marketeer. 'Ze zitten er nog van na te hijgen', denkt Wijnbergen. Pianist, ex-assistent-dirigent en duvelstoejager van het Rotterdams Philharmonisch; business school gedaan in Dallas; ervaring met zeeppoeder voor Procter and Gamble (Ariël Ultra). Hij verliet het Concertgebouworkest 'omdat ik me wat begon te vervelen'. 'Er waren geen uitdagingen meer, en ik mocht geen artistiek directeur spelen. Die Amsterdamse scheiding van kerk en staat; er heerst een beroepsmatige blindheid voor wat iemand kan en niet kan.' In Los Angeles is hij 'alles wat ik wil en kan.'

De weduwe verlangde naar een upgrading van de gevulgariseerde naam Walt Disney. Gehry vindt het logisch: 'Walt was briljant. Wat bijna niemand weet, is dat ik hem gekend heb. Het was een creatieve geest die voor alles openstond, ook voor muziek. Zijn pretpark was origineel. Alles van hem was origineel.'

Wijnbergen:'Het gebouw wordt een spektakel. Maar blijven de mensen komen? Aan de andere kant zegt mijn zakeninstinct: ''Daar valt geld te verdienen.''

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden