Droombeelden uit mijn jeugd

Veel kunstenaars zijn geïnspireerd door andere kunstenaars. Vandaag: violiste Liza Ferschtman over de Russische schilder Boris Kustodiev...

‘De datsja van mijn vader stond er nog toen ik klein was. Die van mijn moeder niet meer. Maar iedereen in Rusland had vroeger wel zo’n buitenhuis. Dat maakt dat schilderij Het Blauwe Huis van Boris Kustodiev ook zo typisch romantisch Russisch. Voor mij helemaal, omdat ik hier in Nederland ben geboren en de schilderijen en de beelden bijna alleen uit de tweede hand ken.’

Slechts één keer heeft Liza Ferschtman zo’n datsja met eigen ogen mogen zien Op achtjarige leeftijd bezocht de nu 31-jarige bejubelde violiste en artistiek directeur van het Delfts Kamermuziekfestival het Rusland van haar ouders. En daar hoorde een bezoek aan haar vaders zomerhuisje bij. Heel sprookjesachtig, maar ook tot de kale essenties teruggebracht. ‘Er was geen stromend water en de wc stond in de tuin. Maar de zomers die hij daar als kind doorbracht, vond hij de mooiste tijd van zijn leven. Ik heb nergens zo lekker kon slapen als daar. Je deed je ogen dicht en als je ze weer open deed was het ochtend.’

Boris Kustodievs Blauwe Huis (1920) spiegelt dat sentiment een beetje en belicht een antieke tijd waar het bladerdek van het Russische buiten het zonlicht filtert en alles in een idyllische pastelgloed zet. Het echtpaar op het balkon met de onvermijdelijke samovar (koperen theepot met kraantje), de oude mannen aan het dambord, de juffrouw op de vensterbank die met haar vrijer flirt en de zonnebloemen in de tuin. Het parttime paradijs van de Moskouse burgerij.

‘Je zou het nu technicolor noemen. Zo gedetailleerd en zo kleurrijk. Dat kleurrijke geeft het natuurlijk ook zijn naïeve charme. Ja, ja het is heel folkloristisch’, beaamt Ferschtman. Want alles en iedereen blaakt van goede gezondheid en dito zin in Kustodievs oeuvre. De kleurrijke processies, de weldoorvoede koopmansvrouw met blosjes op haar wangen en de eindeloze ruisende berkenbossen die de hardwerkende en ongetwijfeld zingende landarbeiders toewuiven onder een dubbele regenboog.

Terwijl Kustodiev niet per se haar favoriete schilder is. Maar wel een kunstenaar die ze sinds haar jeugd heeft meegedragen.

‘Het heeft meer te maken met mijn vorming dan een bewuste smaak. Ik kende de plaatjes al uit boeken van mijn ouders en heb er ontzettend vaak naar gekeken. Zo is Kustodiev een beetje een symbool geworden voor het land van mijn ouders en zijn schilderijen zijn droombeelden uit mijn jeugd waar je later zelf invulling aan geeft. Natuurlijk ook omdat het onbereikbaar is geworden.’

Al op jonge leeftijd kwam Kustodiev, met talloze andere kunstenaars, ter sprake in het huis van Ferschtmans ouders. Want in het Russische intellectuele milieu van pa en ma Ferschtman gingen zo’n beetje alle kunstenaars over tafel. En als dochter van bekende Russische musici werd Liza’s muzikaal talent al vroeg aangeboord.

Op vijfjarige leeftijd kreeg ze vioollessen van Philippe Hirschhorn – bovenmenselijk getalenteerd volgens kenners – en studeerde tot 1998 bij Herman Krebbers. Ze werkte met Ida Kavafian aan het befaamde Curtis Institute of Music in Philadelphia en met David Takeno in Londen.

Bejubeld als soliste en als musicus in ensembles ontving ze in 2006 de Nederlandse Muziekprijs, de hoogste onderscheiding voor Nederlandse musici. Terwijl haar recitaldebuut in New York in hetzelfde jaar zo’n succes was dat ze meteen een uitnodiging voor 2008 kreeg.

Tegenwoordig is Ferschtman ook artistiek leider bij het Delft Kamermuziekfestival waar ze in 2007 het stokje van Isabelle van Keulen overnam. En in haar almaar opgaande carrière zijn de superlatieven voor haar spel constant gebleven. Reeksen van adjectieven waar ‘gepassioneerd’ en ‘expressief’ altijd bovenaan de lijst prijken.

Misschien dezelfde expressiviteit die Kustodievs werk kenmerkt?

‘Nou, als violist ben je geen scheppend kunstenaar, dus in die zin put ik dan ook niet rechtstreeks inspiratie uit zijn werk.’

In hoeverre noemt ze haar eigen manier van spelen dan net zoals Kustodievs werk typisch ...

‘Russisch?’ Ze peinst. ‘Als Russische musicus krijg je dat predicaat ‘gepassioneerd, met veel gevoel’ natuurlijk snel mee. Het zit hem misschien in het kleurgebruik. Ik voel heel erg de noodzaak om alles kleur te geven en in dat opzicht neemt kleur net zo een belangrijke plaats in als bij Kustodiev. Hij geeft daarmee richting aan hoe het schilderij te interpreteren. Je kunt het misschien vergelijken met interpunctie in taal. De punten, de komma’s geven je een handvat hoe een tekst te lezen. Op dezelfde manier ondersteunt kleur het muziekstuk dat je speelt. Diezelfde expressie herken ik wel in zijn werk.’

Tegelijkertijd strijdt ze ook een beetje tegen de overdaad van het grote gevoel. ‘Ik probeer die soms wat in te dammen. Op zich is dat trouwens helemaal geen slecht gegeven. Het is makkelijker iets dat er is in te dammen dan iets dat er niet is eruit te wringen. Maar ik heb wel gemerkt dat ik ben beland in een fase dat ik er ook berusting in kan vinden. Ik leer steeds meer te waarderen wat ik van aanleg en mijn opvoeding heb meegekregen.’

Ze wilde dat oude Rusland nog een keer zien en ging op haar zeventiende terug om te kijken of ze die antieke wereld nog ergens kon betrappen. Maar dat viel een beetje tegen. ‘Ik kreeg niet meer dat gevoel dat ik er thuis hoorde. Komt misschien ook omdat ik toen niet het Russische platteland heb bezocht. Dat wil ik nu nog steeds doen.’

Én er staat tenminste één Russische stad op de agenda: St.-Petersburg. Daar in de Hermitage hangen er nogal wat Kustodievs en die heeft ze tot haar schaamte nog steeds niet gezien.

Boris Kustodiev
In de kindertijd van Boris Kustodiev huurde zijn familie een bescheiden vleugel in het huis van een rijke koopman in de provincie. De indrukken die hij in die periode opdeed, bleken later vormend voor zijn kunstenaarschap. Op latere leeftijd schreef hij: ‘De levensstijl van de rijke koopmanklasse speelde zich onder mijn neus af.’

Hij vertaalde die indrukken in waterverven en olieschilderijen.

Geboren in 1878 in Astrakhan als zoon van een professor in filosofie en literatuurgeschiedenis, studeerde Kustodiev filosofie en kreeg privé kunstlessen. Op latere leeftijd ontfermde de beroemde Russische realist Ilja Repin, aan de Keizerlijke Academie van Schone Kunsten in St.-Petersburg zich over hem. In dezelfde periode vervaardigde Kustodiev portretten van tijdgenoten die hij als zielsverwanten beschouwde.

Hij maakte diverse reizen naar Europa waar hij als schilder actief was, maar Moedertje Rusland bleef altijd trekken.

Kustodievs werk vertoont in de loop van zijn carrière een steeds levendiger kleurgebruik en detaillering vooral in zijn genrestukken.

In 1909 werd Kustodiev benoemd aan de Keizerlijke Academie in St.-Petersburg. In datzelfde jaar raakte hij ook verlamd, maar bleef actief als de portrettist van bonte buitentaferelen en gegoede burgerij. Met als verschil dat hij door zijn ziekte nu moest vertrouwen op zijn geheugen. Kustodiev bleef schilderen tot zijn dood in 1927.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden