Analyse

Droom van gezamenlijk front tegen IS spat uiteen

Analyse

Het had zo mooi kunnen zijn: een coalitie tegen IS. Vooral de Franse president Hollande is erop gebrand. Maar zijn missie is nu vrijwel onmogelijk geworden.

Beeld uit een video waarop te zien is hoe het Russische SU-24-gevechtsvliegtuig brandend neerstort nadat het is beschoten door Turkse F-16's. De twee vliegers redden zich met hun schietstoel. Over hun lot heerst nog onduidelijkheid. Beeld epa

Na de aanslagen in Ankara, Parijs en op het Russische passagierstoestel boven de Sinaï zag het er even naar uit dat er een gezamenlijk front tegen de terreurgroep Islamitische Staat zou worden gevormd. Die droom is dinsdag uiteengespat nadat Turkse F-16's een Russisch gevechtsvliegtuig langs de grens met Syrië hadden neergehaald. De Russische president Poetin noemde de Turkse daad een 'dolksteek in de rug'.

Al meteen na de eerste Russische bombardementen op 30 september was het risico duidelijk dat het op ongelukken kon uitlopen met zoveel gevechtstoestellen uit verschillende landen in het Syrische luchtruim: Rusland, de VS, Qatar, Jordanië, de Verenigde Arabische Emiraten, enzovoorts. Om dat te voorkomen, spraken Rusland en de VS af dat ze elkaar op de hoogte zouden houden van hun plannen. Ook met Israël werden soortgelijke afspraken gemaakt.

Solidariteit

Dat mechanisme leek redelijk te werken, zo goed zelfs dat sommigen het al zagen als het model voor een toekomstige heuse coalitie tegen IS. Vooral de Franse president Hollande is er sinds de aanslagen in Parijs op gebrand een coalitie onder Russisch-Amerikaanse leiding tot stand te brengen met het doel IS voorgoed uit te schakelen. De Syrische president Assad is dan van later zorg. Dat scenario staat Moskou wel aan. Om de solidariteit van Rusland met de Fransen te demonstreren, wierpen Russische gevechtsvliegtuigen alvast bommen af met het opschrift 'Za Parizj' oftewel 'Voor Parijs'.

Maar Hollandes missie - hij deed dinsdag Washington aan en reist vervolgens door naar Moskou - is vrijwel onmogelijk geworden na het neerschieten van het Russische toestel door Turkije. Het incident heeft Hollande in een lastige positie gebracht: Ankara is lid van de NAVO en dus een bondgenoot van Frankrijk. In het onwaarschijnlijke geval dat Rusland militair zou terugslaan, zou Frankrijk zelfs gedwongen zijn Turkije te hulp te schieten.

Nooit eerder haalde NAVO-lid Rus neer

Decennialang stonden ze tegenover elkaar, de NAVO en het Warschaupact. Maar tot een luchtgevecht tussen toestellen van de NAVO en van Rusland kwam het nooit. Tot dinsdag. Het neerhalen van de Su-24 door de Turkse luchtmacht is de eerste keer dat een NAVO-lid een Russisch gevechtsvliegtuig neerschiet.

Al direct nadat de Russen eind september waren begonnen met hun bombardementen in Syrië, werd gespeculeerd of het tot een treffen zou komen tussen Russische en geallieerde toestellen. Bedoeld of onbedoeld. Hoe groot het gevaar was, bleek begin oktober toen Russische gevechtsvliegtuigen tot twee keer toe het Turkse luchtruim binnenvlogen. Ankara reageerde boos en sindsdien kwam het niet tot grote incidenten. Tot dinsdag.

Om Moskou niet voor het hoofd te stoten had Frankrijk na de aanslagen in Parijs besloten geen beroep te doen op artikel 5 van het NAVO-verdrag over wederzijdse bijstand. In plaats daarvan haalde Frankrijk een vergeten artikel uit het Lissabon-verdrag tevoorschijn. Daarin beloven de EU-landen elkaar bij te staan in tijden van nood. Zo werd de NAVO erbuiten gelaten, maar door het Turkse optreden wordt het bondgenootschap er alsnog bij gesleept.

Er was al gerede aanleiding om te twijfelen aan de haalbaarheid van een brede coalitie tegen IS. De aspirant-leden zijn het volstrekt oneens over wie de primaire vijand is: IS of Assad. Rusland en sinds kort ook Frankrijk vinden dat eerst IS moet worden uitgeroeid. Pas daarna valt te spreken over een politieke transitie waarbij Assad mogelijk het veld zal moeten ruimen. Maar de VS en hun bondgenoten zijn ervan overtuigd dat Assad de bron van het kwaad is en dat de Syrische soennieten nooit tot rust zullen komen zolang Assad in het zadel zit.

Onderhandelingstafel

Rusland was bovendien druk bezig de Syrische bondgenoten van de andere aspirant-leden van de coalitie te bombarderen onder het mom van de operatie tegen IS. Zelfs Frankrijk moest constateren dat Russische gevechtsvliegtuigen aanvallen uitvoerden op gematigde rebellen die door agenten van de Franse geheime dienst waren getraind in Turkije. Rusland beschouwt ook de door Qatar gesteunde rebellengroep Ahrar as-Sham en de aan Saoedi-Arabië gelieerde Jaysh al-Islam als terroristische groeperingen die moeten worden weggevaagd. Qatar en de Saoedi's vinden juist dat die groeperingen een plaats moeten krijgen aan de onderhandelingstafel, als de onlangs in Wenen afgesproken besprekingen over een vreedzame regeling beginnen.

Uit woede over Russische aanvallen op Turkmeense dorpen net over de grens met Turkije riep Ankara eerder deze week de Russische ambassadeur op het matje. Hij kreeg de waarschuwing dat verdere bombardementen op de Turkmenen 'ernstige gevolgen' zouden hebben, maar dat Turkije zover zou gaan had Moskou nooit verwacht.

Het had zo mooi kunnen zijn: een coalitie tegen IS. Vooral de Franse president Hollande was hier na de aanslagen in Parijs op gebrand. Beeld anp

Binnenlandse druk

De Russische leiders staan nu onder enorme binnenlandse druk om af te rekenen met de Turkmeense bondgenoten van Ankara, als blijkt dat zij de Russische piloten inderdaad hebben gedood toen ze met parachutes het vege lijf probeerden te redden. Het incident dreigt nog meer repercussies te krijgen voor de 'coalitie'. Volgens de Russische televisie zouden uitgerekend strijders van het door het Westen gesteunde Vrije Syrische Leger maandag een Russische helikopter hebben neergehaald, toen die op zoek was naar de bemanning van de neergeschoten SU-24. Geen aanbeveling voor een rol in het scenario dat Moskou voor ogen staat.

Beeld uit een video waarop te zien is hoe het Russische SU-24-gevechtsvliegtuig brandend neerstort nadat het is beschoten door Turkse F-16's. De twee vliegers redden zich met hun schietstoel. Over hun lot heerst nog onduidelijkheid.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.