Droog wonen op de blubberberg

Twee vliegen in één klap, dat hoopt Rijkswaterstaat te bereiken met terpen van baggerslib in het rivierengebied. Is droog wonen op afval niet ongezond?...

Door René Didde

Een fors deel van het baggerprobleem kan worden aangepakt met spectaculair ogende oplossing: terpen van bagger maken in het laagland langs rivieren en in diepe polders. Deze zesduizend jaar oude oplossing voor een hedendaags slepend milieuprobleem presenteert Rijkswaterstaat aanstaande woensdag. Op een heuse 'terpendag' in Tiel zal waterstaatssecretaris Schultz (VVD) drie gedurfde concepten bekijken. Ze zal ook een intentieverklaring ondertekenen voor een baggerterp in de provincie Zeeland.

De drie plannen zijn de winnende inzendingen van een prijsvraag die Rijkswaterstaat vorig jaar uitschreef. Een consortium, waarin ondermeer adviesbureau Arcadis, presenteert aardenwalwoningen die tegen een muur van bagger zijn gebouwd. Het plan van landschapsarchitect De Koning, Dura Vermeer, Alterra en Din-Arch voorziet in een stelsel van kades van klei en blubber in het rivierenlandschap van de Betuwe. En Grontmij is al aan de slag om drie deels afgegraven terpen in Groningen te restaureren met bagger.

De plannen bieden volgens Rijkswaterstaat de oplossing voor meerdere problemen. 'In het rivierengebied en in lage polders geven terpen, net als vroeger, een garantie voor droge voeten', zegt Bert Polak, programmamanager Waterinnovatiebron (WINN) bij Rijkswaterstaat. 'Daarbij komt dat ze een verrijking betekenen voor het cultuurlandschap, of dit herstellen, zoals Grontmij in Groningen realiseert. Bovendien geven ze steden en dorpen die nauwelijks kunnen uitbreiden de ruimte om kleinschalige nieuwbouwlocaties in het buitengebied te realiseren.'

Door de terpen van bagger te maken, kan ook eindelijk het achterstallig onderhoud aan de Nederlandse waterwegen ter hand worden genomen. De kosten daarvan en vooral het gebrek aan voldoende stortcapaciteit zijn debet aan de achterstand. De dichtslibbende watergangen belemmeren niet alleen de scheepvaart, maar verminderen ook het waterbergend vermogen. Door de groeiende blubberberg op de waterbodems daalt bovendien de waterkwaliteit. Bouwstof Volgens het Rijksinstituut voor Integraal Zoetwaterbeheer en Afvalwaterbehandeling (RIZA) in Lelystad betreft het een slordige 200 miljoen kubieke slib. 'Terpen, kades en lage dijken van baggerspecie kunnen het slibprobleem voor ongeveer een derde deel oplossen. Mits voldoende schoon kan een soortgelijke hoeveelheid slib worden benut als secundaire bouwstof bij de aanleg van de tweede Maasvlakte of bij de kustsuppletie', schat Piet den Besten van het RIZA. In afwachting van rendabele verwerkingstechnieken zal de rest van de bagger moeten worden gestort in depôts in het Ketelmeer of in oude zandafgravingen langs de rivieren.

Plannen voor dergelijke depots stuiten steevast op grote weerstand van de plaatselijke bevolking, onder meer vanwege milieugevaren en landschapsaantasting. De terpen zullen minder commotie wekken, denken Polak en Den Besten. Sterker nog, ze spreken optimistisch van een PIMBY-effect, 'please in my backyar¿. Polak: 'Er komen woningen voor de eigen bevolking, gebouwd op slib uit de eigen regio. Dat zal de maatschappelijke acceptatie bevorderen.'

Opmerkelijk is dat niemand veel woorden vuil maakt aan milieubezwaren. Volgens Den Besten toont recent onderzoek dat de uitspoeling van zware metalen en polycyclische aromatische koolwaterstoffen (pak) uit depots nagenoeg nihil is. 'De stoffen worden beter in slibdeeltjes vastgehouden dan we dachten', zegt Den Besten.

Daar komt bij dat het waterbodembeleid in eenzelfde fase is beland als het bodemsaneringsbeleid tien jaar geleden. Dat wordt nu alom als meer werkbaar beschouwd. De bodem in de Amsterdamse Jordaan hoeft minder schoon dan op de Veluwe, zo is de redenering. Den Besten: 'Uiterwaardengrond is nu ook verspreid vervuild over een groot gebied en toch sterven er geen dieren.'

Door nu de bagger in terpen te concentreren, gedegen in te pakken en af te dekken met een leeflaag van schone grond, hoeft niemand te vrezen voor milieurisico's, laat staan gezondheidsrisico's, bezweert ook Ludo Boeije van ingenieursbureau Arcadis. Boeije tekende in de prijsvraag voor een plan dat voorziet in een 2,5 hectare groot depot voor 150 tot 200 duizend kuub bagger, die in een tijdsbestek van tien jaar in fasen wordt a a n g e b r a ch t .

'De zes of meer woningen kunnen al na drie jaar aan de polderzijde in een aarden wal worden gebouwd', zegt Boeije. De bewoners zitten dus zeven jaar letterlijk met een depot in hun achtertuin. 'Klopt', aldus Boeije, 'maar ze krijgen na die tijd de mogelijkheid om een verdieping op hun huis te bouwen. En als het depot vol is en de leeflaag is aangebracht, hebben ze een achtertuin van duizend vierkante meter. Daar sparen ze voor. En al tijd genieten ze van fantastisch uitzicht over de polder.'

'Pioniers' noemt hij de toekomstige bewoners van het concept dat 'Spaarkaart' heet. 'Maar ze zijn niet van het alternatieve slag', denkt Boeije. 'We vermoeden dat er veel bewuste mensen zijn die kunnen leven met de keerzijde van onze maatschappij in de vorm van beheerste risico's van het baggerdepot. De aardwalwoning scoort energetisch veel beter dan een conventioneel huis door de mogelijkheid warmte en koude te bufferen.' Compartimenten Een meer landschappelijk accent kent ten slotte het plan dat landschapsarchitect Robbert de Koning voor een belangrijk deel ontwierp. In het rivierengebied van de Tielerwaard, Culemborgerwaard en de Betuwe tekende De Koning cum suis een stelsel van lage baggerkades met een totale lengte van ongeveer 160 kilometer. 'Voordeel is dat dit kadenstelsel een compartimentering in de polder aanbrengt', wijst De Koning op een kaart van het gebied dat in 1995 werd geëvacueerd en maar net aan overstroming ontsnapte.

'Als ergens een dijk doorbreekt, dan zal compartiment voor compartiment overstromen, wat verderop tijdwinst voor noodplannen oplevert', zegt De Koning monter. 'En daardoor vormt het ook een geheel nieuw alternatief voor de onlangs in Gelderland afgeblazen plannen voor noodoverloopgebieden - polders die bij wassende waterstromen uit het achterland onder water worden gezet.'

Ook dit plan, dat 'Watervast' is gedoopt, voorziet in woningen in en aan baggerkades. Culemborg, Tiel, maar ook het Knooppunt Arnhem Nijmegen zouden er hun voordeel mee kunnen doen om te voorzien in landschappelijk aangepaste woningbouw. Enthousiast schetst De Koning ook 'natuurkades' aan de rand van natuur-of broedgebieden, en 'recreatiekades'. Volgens hem kan alle vervuilde grond die vrijkomt bij realisering van het plan 'Ruimte voor de Rivier' (uitdiepen van de rivierbodem en uiterwaarden, aanleg van bypasses) gemakkelijk in het kadenstelsel worden geborgen.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden