Zeven vragenIran en de VS

Drone-aanval op Iraanse generaal zet schijnwerper op al decennia slepend conflict tussen Iran en VS

De dodelijke Amerikaanse drone-aanval op een Iraanse generaal in Bagdad heeft vrijdagochtend nog eens de schijnwerper gezet op een al decennia aanslepend conflict tussen Washington en Teheran.

Iraniërs houden een portret van generaal Qassem Soleimani boven het hoofd tijdens een rouwstoet.Beeld EPA

Sinds wanneer zijn de VS en Iran elkaar vijandig gezind?

In 1979 namen geestelijken onder leiding van ayatollah Khomeini de macht over van de sjah, wiens repressieve bewind ruim een kwart eeuw was gesteund door de VS. Iraanse studenten bezetten in hetzelfde jaar, met instemming van de nieuwe machthebbers, de Amerikaanse ambassade in Teheran. De VS verbraken daarop de diplomatieke betrekkingen en legden sancties op.

Toen de Iraakse leider Saddam Hussein in 1980 Iran binnenviel, kozen de Amerikanen partij voor de dictator die ze pas decennia later zouden verdrijven. Na afloop van de oorlog tussen Iran en Irak leken de verhoudingen iets te verbeteren, maar begin deze eeuw werd Iran door de Amerikaanse president George Bush aangeduid als onderdeel van de ‘as van het kwaad’. Het land steunde terroristische groepen in het Midden-Oosten (Hamas, Hezbollah) die een bedreiging vormden (en vormen) voor Israël, de belangrijkste bondgenoot van de VS in het Midden-Oosten. Bovendien dreigde Iran bij herhaling Israël te vernietigen.

Iraanse studenten klimmen over de muur van de Amerikaanse ambassade in Teheran, in 1979.Beeld AFP

Wanneer kwam er een kentering in de verhouding tussen de VS en Iran?

Na de verkiezing van de alom als ‘gematigd’ en ‘progressief’ omschreven president Rohani in 2013 zag het Westen een kans om de nucleaire aspiratie van Iran (die al dateerden uit de tijd van de sjah) een halt toe te roepen. In 2015 sloten Iran, de VS, Europa, Rusland en China een akkoord. Dat voorzag in beperking van het atoomprogramma, in ruil voor opheffing van sancties.

De verbetering van de betrekkingen duurden niet lang. In 2018 trokken de VS zich onder president Trump eenzijdig terug uit het internationale akkoord, dat hij als een blunder van zijn voorganger Obama beschouwde. Ook legde de regering-Trump nieuwe sancties op. De andere betrokken partijen willen het akkoord nog redden, al gaf Iran dit jaar toe zich niet meer te houden aan de verplichtingen uit de overeenkomst.

Hoe groot is de invloed van Iran in het Midden-Oosten?

De Iraanse invloed in delen van het Midden-Oosten is de afgelopen jaren sterk toegenomen. Het land mengde zich in de Syrische burgeroorlog met strijders die aan de kant van regeringstroepen meevechten tegen opstandelingen. Het levert aan de Libanese fundamentalistische Hezbollah-beweging wapens die volgens Hezbollah-leider sjeik Nasrallah heel buurland Israël bestrijken. In een andere burgeroorlog, die in Jemen, steunt Iran de Houthi-rebellen. In Irak opereren door Iran gesteunde milities, die gewelddadig optraden tijdens recente burgerprotesten. Sommige analisten beweren dat Irak in feite een vazalstaat van Iran is geworden. Iran deinsde dit jaar ook niet terug voor rechtstreekse agressie, zoals in de Straat van Hormuz. Het land heeft zich in de Golfregio schuldig gemaakt aan ‘staatspiraterij’ (stelde de regering in Londen) door Britse en andere westerse schepen aan te vallen. In Saoedi-Arabië voerde Iran bombardementen uit op olie-installaties.

Ayatollah Khomeini in Teheran, in 1979.Beeld Gamma-Rapho via Getty Images

Hoe groot is de Amerikaanse militaire aanwezigheid in het Midden-Oosten?

Een fractie nog van de troepenmachten die de VS onder vorige presidenten naar het Midden-Oosten stuurden. Dat gebeurde tijdens de eerste Golfoorlog (1990-’91), toen Irak buurland Koeweit was binnengevallen. Het gebeurde opnieuw in 2003, onder het voorwendsel dat Irak beschikte over massavernietigingswapens. Het verjagen van de Libische leider Kadhafi (2011) kan grotendeels op het conto van de VS geschreven worden, al namen ook andere Navo-landen aan de strijd deel.

De latere president Trump wees er evenwel tijdens zijn verkiezingscampagne al op dat hij zijn land niet in nieuwe militaire avonturen zou storten. Integendeel, hij wilde Amerikaanse militairen zo snel mogelijk terughalen uit Irak en Afghanistan (wat hij tot op heden niet heeft gedaan) en Syrië (wat hij onlangs wel deed, tegen het advies in van zijn topmilitairen).

Waarom zijn er nog Amerikaanse troepen in Irak?

In 2011 werden verreweg de meeste Amerikanen teruggehaald uit Irak, maar in 2014 vroeg de regering in Bagdad om hun terugkeer. De VS voerden het bevel over een internationale coalitie tegen de terreurgroep Islamitische Staat (IS), waaraan ook Nederland deelnam. Bagdad kondigde twee jaar geleden de overwinning op IS aan, maar stelde prijs op blijvende Amerikaanse steun in de strijd tegen resterende strijders die het gemunt hadden op Iraakse veiligheidstroepen. Momenteel zijn er circa vijfduizend Amerikanen in Irak. Een deel is betrokken bij een Navo-trainingsmissie voor de Iraakse troepen. Die missie duurt voort, zo werd eind vorig jaar besloten tijdens een Navo-top in Londen. 

Brengt de Iraanse aanval op Amerikaanse militaire bases verandering in die situatie?

In de nacht van dinsdag op woensdag vuurde Iran meer dan een dozijn raketten af op twee militaire bases van de Amerikanen in Irak. Er vielen geen doden en gewonden, de materiële schade was beperkt. Teheran noemde de operatie een vergelding voor de liquidatie van generaal Soleimani en, in een brief aan de VN, gerechtvaardigde zelfverdediging. President Donald Trump slaat vooralsnog niet terug, althans niet met wapens. Wel kondigde hij nieuwe economische sancties aan. Ayatollah Khamenei zinspeelde woensdag op méér Iraans geweld tegen de Amerikanen. Volgens hem moet er een einde komen aan de militaire aanwezigheid van de VS in het Midden-Oosten. Ook pro-Iraanse milities in Irak dreigden met aanvallen op Amerikaanse doelen om dat doel te bereiken. Voor een aantal westerse landen is de gespannen situatie reden om de trainers van militairen (tijdelijk) terug te trekken.

Blijven de Amerikanen in Irak?

Het Iraakse parlement heeft een resolutie aangenomen waarin het vertrek van alle buitenlandse troepen wordt geëist. De resolutie is niet bindend voor de regering, maar premier Mahdi heeft gezegd dat hij het ermee eens is. Even leek het er deze week op dat de Amerikanen zich al opmaakten voor vertrek. Hun commandant zei respect te hebben voor de uitspraak van het parlement. Minister Esper van Defensie weersprak hem: de VS hebben geen plannen om zich terug te trekken. Eerder had president Trump zich fel verzet tegen het terughalen van troepen. Hij dreigde Irak met het beproefde middel van sancties als de Amerikanen gedwongen zouden worden Irak te verlaten.

Hoge Iraanse legergeneraal gedood bij aanval VS op luchthaven Bagdad
Bij een raketaanval op het internationale vliegveld van de Iraakse hoofdstad Bagdad zijn minstens acht doden gevallen. Daarbij is de Iraanse generaal Qassem Soleimani, hoofd van het elitekorps Quds Force van de Revolutionaire Garde, om het leven gekomen. De aanval is uitgevoerd op bevel van de Amerikaanse president Donald Trump, om ‘toekomstige Iraanse aanvallen te voorkomen’, aldus het Pentagon.

De hoogste generaal van een land ombrengen? ‘Er zijn andere manieren om een signaal af te geven’
De wereld houdt de adem in na de Amerikaanse droneaanval waarbij de Iraanse militaire commandant Soleimani om het leven kwam. Gevreesd wordt voor een escalatie van het conflict in het Midden-Oosten. De Volkskrant peilde de stemming in Den Haag en onder militaire experts. 

VS doden hoge Iraanse generaal, vrees voor escalatie conflict
Pas over een tijd zullen we weten wie zijn hand het meest overspeelde, maar zeker is dat door de Amerikaanse aanval waarbij een van de kopstukken van het Iraanse leger omkwam, er een situatie is ontstaan waarvan de gevolgen niet te overzien zijn.

Israël op scherp na aanval VS in Bagdad, Netanyahu vraagt ministers geen commentaar te geven
Israëlische troepen aan de grens met Libanon en Syrië zijn in verhoogde staat van paraatheid gebracht na de Amerikaanse aanslag op de Iraanse militaire commandant Soleimani.

Amerikaanse regering vereffent rekening met Iraanse ‘spookgeneraal’ die de wereld hielp IS te verslaan
Generaal Qassem Soleimani, die vrijdag werd gedood bij een Amerikaanse drone-aanval in Irak, was de grote strateeg achter de Iraanse militaire aanwezigheid in het Midden-Oosten. Het was mede dankzij hem dat Islamitische Staat werd verslagen.

Gelekte documenten bewijzen: Irak is in feite een satellietstaat van Iran

Zevenhonderd gelekte pagina’s met geheime communicatie tussen Iraanse spionnen in Irak bevestigen lang gefluisterde maar nooit eerder bewezen vermoedens: Iraanse agenten zijn geïnfiltreerd in alle gelederen van de Iraakse politieke, militaire en religieuze machthebbers.  

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden