Dromen van een vredig moslimland

Zijn liederen worden nog steeds gezongen, zijn gedichten nog gelezen. In Pakistan, waar hij wordt geëerd als de ideologische grondlegger van de huidige staat, is zijn geboortedag een nationaal feest. De dichter, filosoof en politicus Muhammad Iqbal (1877-1938) wordt door menig Pakistaan beschouwd als de belangrijkste islamitische denker van de moderne tijd.


De in Brits-Indië geboren Iqbal studeerde in Cambridge, München en Heidelberg. Het was een ervaring die hem ervan overtuigde dat moslims kennis dienden te nemen van Europese filosofen. Hij keerde terug in zijn land met kritiek op de islamitische politici van zijn tijd. Die waren volgens hem van het juiste morele pad afgeraakt, waren te machtsbelust en hadden het contact met het volk verloren. Hij predikte solidariteit tussen moslims. Alleen als moslims hun conflicten bijlegden, zouden ze na jaren van verval weer tot geestelijke bloei komen.


Volgens Iqbal werden de cultuur en politieke invloed van moslims in Brits-Indië bedreigd door het getalsmatige overwicht van de hindoebevolking. Op een bijeenkomst van de Moslimliga in Allahabad lanceerde hij op 29 december 1930 het idee van een afzonderlijk thuisland voor Indiase moslims. 'Ik zou graag zien dat Punjab, de Noordwestelijke Grensprovincie, Sind en Baluchistan samensmelten tot één staat. Zelfbestuur binnen het Britse Rijk, of zonder het Britse Rijk.' Het fundament van wat later Pakistan zou worden, was gelegd.


De moslimstaat die Iqbal voor ogen stond, zou deel uitmaken van een Indiase federatie. De naam Pakistan - Land der Zuiveren - is niet van hem. Die werd geïntroduceerd door de nationalist Chaudhari Rahmat Ali, tegenstander van een federatieve band met India. Het idee van een aparte moslimstaat werd uitgewerkt door Mohammad Ali Jinnah, die vond dat de verschillen tussen hindoes en moslims onoverbrugbaar waren. In 1940 eiste de Moslimliga onder leiding van Jinnah een onafhankelijke staat voor de Indiase moslims.


Die moslimstaat kwam er toen het enorme subcontinent op 15 augustus 1947, de dag dat Groot-Brittannië afstand deed van zijn kolonie, in tweeën werd gesplitst. Maar wat een gelukkige geboorte had moeten worden werd een van de tragedies van de 20ste eeuw. De scheiding tussen India en Pakistan leidde tot volksverhuizingen, massale moordpartijen. Meer dan twaalf miljoen mensen raakten op drift, honderdduizenden werden gedood bij wraakacties tussen moslims en hindoes. De bloedige Partition is nog steeds een trauma, voor Indiërs en voor Pakistanen.


In 1971 voltrok zich een nieuw drama. Het verlangen van Oost-Pakistan (het huidige Bangladesh) zich los te maken van West-Pakistan (het huidige Pakistan) leidde tot een oorlog, waarin ruim een miljoen doden vielen.


Pakistan werd niet de democratische staat waar Jinnah van had gedroomd of het vredige, zelfbewuste islamitische thuisland van Iqbal. Het liep uit op een aaneenschakeling van staatsgrepen en noodtoestanden. Burger- en militaire regeringen wisselden elkaar af. Eenheid is altijd ver te zoeken geweest. Het land is een verzameling van etnische groepen en culturen die, buiten de islam, weinig gemeen hebben. Het seculiere karakter van het land verbleekte, de rol van de islam werd sterker.


Het wantrouwen tussen Pakistan en India is gebleven. De landen voerden drie oorlogen om Kashmir. Pakistan werd vervolgens een bondgenoot van de VS in de strijd tegen het terrorisme, maar zowel Washington als Islamabad voelt zich hierbij ongemakkelijk. In het onherbergzame noorden van het land hebben moslimextremisten vrij spel.


Van de door Muhammad Iqbal bezongen geestelijke wederopstanding van de islamitische cultuur is in het huidige Pakistan weinig terug te vinden.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden