Drijvende doos van Pandora

Het staat er nog steeds, in het Italiaanse plaatsje Amalfi: het bronzen standbeeld van Flavio Gioia ten voeten uit. Voor het prachtige uitzicht over de Golf van Salerno heeft hij geen oog; hij kijkt liever naar een instrument in zijn hand, het magnetisch kompas waarvan hij in 1302 de bedenker...

Toen Amalfi zeshonderd jaar later deze grootste van haar zonen wilde eren met dat bronzen beeld, werd de Engelse overheid uitgenodigd om zowel in de feestvreugde als de kosten te delen. Ze weigerde. Als die Gioia al bestaan had, dan nog kon hij de uitvinder van het kompas niet zijn. Althans niet van het kompas aan de ontwikkeling waarvan de namen verbonden zijn van grote geleerden als Edmond Halley en William Gilbert. Engelse geleerden, mind you.

Een vleugje van die Engelse eenkennigheid kan ook Alan Gurney niet ontzegd worden. De auteur van Compass A Story of Exploration and Innovation beperkt zich hoofdzakelijk tot het Britse aandeel in het onderzoek naar en de ontwikkeling van een steeds betrouwbaarder kompas om op te varen. Columbus, die toch nare praktijkervaringen had met zijn kompas, komt in het boek niet voor. Friedrich Gauss, die baanbrekend onderzoek deed naar aardmagnetisme, evenmin. Het succes van de Italiaanse havensteden (inclusief Amalfi), die hun oervorm van het kompas benutten om te varen als de sterren niet zichtbaar waren, wordt beknopt beschreven.

De wispelturige werking van het kompas, veroorzaakt door het raadselachtige verschil van het aardrijkskundige met het magnetische noorden, was door de eeuwen heen een drijvende doos van Pandora. Het ene probleem is nog maar amper opgelost of uitgerekend, of de volgende afwijking komt tevoorschijn. George Airy corrigeert het kompas van de eerste (Engelse) kanonneerboot, Nemesis genaamd, volgens de modernste methode, en het schip loopt twee dagen later op de rotsen van Cornwall, meer dan twintig zeemijl uit de koers. Als bouwers ijzer en staal gaan gebruiken in de constructies van hun schepen, gaan tot dan toe betrouwbaar geachte kompassen onvermoede afwijkingen vertonen.

Ondanks de grenzen die Gurney zich gesteld heeft, is Compass meeslepende wetenschappelijke geschiedschrijving. Het boek is goed gedocumenteerd, maar minder goed geannoteerd. Gurney schrijft dat Timoteo Bertelli in het jubeljaar 1902, na dertig jaar onderzoek, een boek publiceerde, waarin bewezen werd dat Flavio Gioia nooit bestaan heeft. Die Bertelli mocht niet op het feest komen, denk ik. Maar ook in Gurney's bronnenlijst komt Bertelli niet voor, en dat is ernstiger. De obers en de VVV-gidsen van Amalfi varen overigens nog steeds op een heel ander toeristisch kompas. Het is van brons, en overleeft al meer dan een eeuw elke waarheid.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden