Drijven in een zee van informatie

We mogen denken dat infostress en 'infobesitas' van deze tijd zijn. Maar 500 jaar geleden kampten geleerden er ook al mee.

'Is er ergens op aarde een plek,' vroeg Erasmus zich in 1525 af, 'gevrijwaard van de zwermen aan nieuwe boeken?' Het was een eeuw na de uitvinding van de drukpers, en er circuleerde meer drukwerk dan ooit. Helaas was deze 'multitudo librorum' ('massa aan boeken') volgens Erasmus overwegend 'dom, onwetend, kwaadwillend, lasterlijk, dwaas, profaan, en subversief' van aard - met als gevolg dat teksten die wel de moeite van het lezen waard waren, werden ondergesneeuwd.


Vijfhonderd jaar later zijn termen als 'infobesitas' en 'information overload' net zo gangbaar als 'multitudo librorum' - met als boosdoener dit keer het internet. Vorig jaar oversteeg de totale hoeveelheid elektronisch geproduceerde informatie voor het eerst de zettabyte; dat is een één met 21 nullen. Onlangs hield databasebedrijf LexisNexis een wereldwijde enquête over informatieoverlast: 'van Bejing to Boston, van Sydney tot San Francisco, van Kaapstad tot Londen,' zouden werknemers nauwelijks in staat zijn 'het hoofd boven water te houden in een groeiende vloedgolf van informatie.'


In Too Much to Know nuanceert Harvard-historica Ann Blair onze hedendaagse infostress. En meer: ze onderzoekt de oplossingen die vroegmoderne geleerden voor de 'multitudo librorum' bedachten. Erasmus adviseerde de 'zwermen aan nieuwe boeken' links te laten liggen, en je te concentreren op de Klassieken. Voor Descartes, een eeuw later, was de hoeveelheid boeken inmiddels zo groot dat je maar beter helemaal niets meer kon lezen. 'Zelfs als alle kennis in boeken te vinden zou zijn,' dan nog was die 'vermengd met zo veel nutteloze zaken' dat het meer moeite kostte de nuttige informatie eruit te filteren, dan om het zelf te bedenken.'


Tijdgenoten van Erasmus en Descartes waren minder fatalistisch. Een van hun oplossingen: de boekrecensie, in de 17de eeuw uitgevonden als remedie tegen wat Henri Basnage de Beauval de 'vloedgolf en overstroming aan boeken' noemde. Recensies bespaarden lezers een hoop tijd. Andere vier eeuwen geleden revolutionaire technieken waren het maken van aantekeningen, en het compileren van naslagwerken zoals bloemlezingen, citatenboeken en encyclopedieën. Anno 1614 kwam de Italiaan Francesco Sachini met De ratione libros cum profectu legendi libellus ('Een klein boek over hoe voordelig te lezen') dat zes herdrukken beleefde.


Wie aantekeningen maakte, zocht vervolgens een manier zijn notities zo handig mogelijk te bewaren. Moest je ze alfabetisch ordenen, of per onderwerp? Wat te doen wanneer een aantekenschrift vol was? En hoe zorgde je dat je ze kon terugvinden? Uitvindingen als de inhoudsopgave en de index of, fantasierijker, de 'literaire kast' van Thomas Harrison, stammen ook uit deze tijd. Harrisons kast, waarvan Leibniz er een bezat, bevatte 3.000 metalen haakjes waaraan notities, gemaakt op kleine reepjes papier, konden worden ophangen. Elk haakje was goed voor notities over één bepaald onderwerp.


Veel verzamelaars publiceerden hun aantekeningen: de productie van bloemlezingen, encyclopedieën, en 'boeken over boeken' groeide exponentieel. De populariteit van die werken laat, vindt Ann Blair, zien dat het verzamelen, knippen, plakken en delen van stukken tekst net zo waardevol was als het produceren van nieuw werk. Een interessante contstatering in het licht van de huidige debatten over een op internet ontstane 'remix cultuur'. Ook voor recensies en notitiehandboeken groeide de markt. Gevolg was wel dat er nog meer te lezen was: de remedie droeg bij aan de kwaal. En zo zou het blijven. Vandaag levert een Google-zoektocht naar 'information overload' ruim acht en een half miljoen hits op - waarvan het merendeel cursussen en boeken betreft die beloven de overvloed het hoofd te bieden.


Too Much to Know is een academisch werk, en hier en daar misschien wat gedetailleerd. Maar Blair schrijft helder en vaak op een onderkoelde manier grappig Ze lijkt oprecht ontroerd door de ijver van haar vroegmoderne geleerden, en die ontroering werkt aanstekelijk. Bovendien slaagt ze erin ogenschijnlijk banale zaken als de recensie, de index en de boekenlegger terug om te toveren tot de revolutionaire uitvindingen die ze ooit waren. En uiteindelijk biedt Too Much to Know troost aan de moderne mens die vreest in de stortvloed aan informatie te zullen verzuipen: we zijn hier eerder geweest - en ook toen bleven we drijven.


Ann Blair: Too much to know - Managing Scholarly Information Before the Modern Age.


Yale University Press; 416 pagina's; € 35,99.


ISBN 978 0300 112 511.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden