NieuwsFinanciële problemen gemeenten

Driekwart van de gemeenten voorziet extra bezuinigingen door coronacrisis

Door de coronacrisis dreigen gemeenten verder in financiële problemen te raken. Inkomsten verdwijnen als sneeuw voor de zon, terwijl coronagerelateerde kosten zich opstapelen. Driekwart van de gemeenten verwacht daardoor extra te moeten bezuinigen. Enkele voorzien zelfs al dit jaar niet meer aan betalingsverplichtingen te kunnen voldoen.

Een eenzame fietser in de duinen op Ameland. De gemeente ziet inkomsten uit toeristenbelasting verdampen.Beeld ANP

Dat blijkt uit een enquête van de Volkskrant, die door 77 kleine en grote gemeenten door heel het land is ingevuld. Veel gemeenten stonden er voor de uitbraak van de pandemie financieel al belabberd voor. Vooral vanwege tekorten op zorgtaken die ze overnamen van het Rijk moesten ze al flink bezuinigen.

Daar komt de coronacrisis bovenop. Bijna alle gemeenten rapporteren een daling van lokale inkomsten of verwachten er een, doorgaans met 10 tot 20 procent. Het gaat hierbij vooral om (uit coulance) niet-geïnde huur en ozb en misgelopen toeristenbelasting en parkeer- en marktgelden. Ondertussen zien gemeenten zich zonder uitzondering geconfronteerd met extra uitgaven, bijvoorbeeld voor handhaving van de samenscholingsregels.

Financiële verplichtingen 

De gemeente Stadskanaal verwacht binnen een half jaar liquiditeitsproblemen, net als Tholen. De Zeeuwse gemeente denkt te moeten bezuinigen op onderhoud van de openbare ruimte, infrastructuur en verkeer om zo aan de financiële verplichtingen te kunnen blijven voldoen. Tiel zag al 70 procent van de lokale inkomsten aan parkeergeld verdampen. Emmen verwacht ‘een fors tekort van vele miljoenen’.

Het palet van misgelopen inkomsten en extra coronagerelateerde kosten is divers, met sterk lokale accenten. Zo loopt Dronten ruim een half miljoen euro aan toeristenbelasting mis. De gemeente ontvangt op festivals als Lowlands en Opwekking elke zomer honderdduizenden bezoekers in Biddinghuizen.

Grote steden als Amsterdam (dat afstevent op een begrotingstekort van 275- tot 360 miljoen euro) en Den Haag trokken al eerder aan de bel. De hoofdstad moet zelfs het coalitieakkoord herzien. Maar ook Ameland ziet inkomsten uit toeristenbelasting verdampen. Terwijl de eilandeconomie drijft op recreatieve bezoekers en de toeristenbelasting relatief gezien een groot deel van de lokale inkomsten vormt. ‘Er zijn vrijwel geen ondernemingen die hierdoor niet worden geraakt.’

Het aantal bijstandsuitkeringsgerechtigden op Ameland nam sinds de coronacrisis begon toe van zes naar veertien. Ook elders zien gemeenten het beroep op de bijstand toenemen, van haast een verdrievoudiging in Amsterdam tot plus 52 procent in Heerlen. In Almere steeg het beroep op de bijzondere bijstand met 30 procent, de aangevraagde steun in levensonderhoud verdubbelde.

Steunmaatregelen

Gemeenten hebben ondertussen hun handen vol aan de steunmaatregelen, vooral de duizenden aanvragen van de Tijdelijke overbruggingsregeling zelfstandig ondernemers (Tozo). In principe komen de uitkeringen voor rekening van het Rijk. Maar voor het controleren van de aanvragen maken gemeenten veel extra kosten. Ook door het opschalen van de GGD, het ondersteunen van sportclubs en culturele instellingen, en extra afvalinzamelingen schieten gemeenten er bij in.

Veel gemeenten zijn nog bezig het financiële effect van de coronacrisis voor hun huishoudboekje te inventariseren. Ze tonen zich collectief bezorgd. Neem Almelo. ‘Onze financiële positie is kwetsbaar. We hebben een sluitende begroting, maar tegelijk zijn er nauwelijks reserves om tegenvallers op te vangen. Op de korte termijn liggen er geen directe mogelijkheden om verder te bezuinigen.’

Compensatie 

‘De coronacrisis leidt tot veel financiële onzekerheid, terwijl er bij gemeenten juist behoefte bestaat aan rust en stabiliteit’, stelt de Vereniging Nederlandse Gemeenten. VNG is met de rijksoverheid in gesprek over compensatie. Het kabinet heeft toegezegd gemeenten tegemoet te komen, maar wanneer en in welke mate is nog onduidelijk. Dat inwoners ondertussen de gevolgen zullen ondervinden, lijdt geen twijfel. De VNG merkt dat gemeenten door de financieel onzekere situatie sobere begrotingen maken, met amper nieuw beleid.

Op langere termijn schuilt een grote dreiging in de zogeheten ‘trap op, trap af'-systematiek. Die houdt in dat als het Rijk meer geld uitgeeft, ook gemeenten meer budget krijgen. Maar: andersom ook meebloeden als de landelijke overheid bezuinigt. Terwijl de corona-noodsteun aan bijvoorbeeld werkgevers buiten dit systeem wordt gehouden, bestaat de angst dat gemeenten wel minder geld krijgen als Den Haag straks als gevolg van een verwachte recessie de tering naar de nering moet zetten.

Aanvullingen & verbeteringen

Door een verkeerd ingevuld antwoord in de enquête stond in een eerdere versie van dit artikel dat de gemeente Tiel binnen een jaar liquiditeitsproblemen verwachtte. Dit is niet het geval; de gemeente verwacht geen liquiditeitsproblemen.

Verantwoording

De Volkskrant stuurde een enquête met 29 vragen over het effect van de coronacrisis op de gemeentelijke financiën naar alle 355 Nederlandse gemeenten. Daarvan vulden 77 de vragenlijst in (22 procent). Dat is relatief weinig; veel gemeenten meldden juist vanwege de crisis te weinig tijd te hebben de gevraagde gegevens te verzamelen, of dat zij de gevolgen zelf nog aan het inventariseren zijn. 

Hoewel in statistische zin niet te concluderen valt of de steekproef representatief is, lijken de gemeenten die antwoordden een dwarsdoorsnee te vormen van het Nederlandse gemeentelijke landschap. Vertegenwoordigd zijn de grootste steden (Amsterdam, Den Haag), grote steden (o.a. Almere, Groningen, Nijmegen, Breda, Heerlen),  plattelandsgemeenten (o.a. Achtkarspelen, Hollands Kroon, Oldambt) en gemeenten met specifieke kenmerken (Texel).

Ook gemeenten lijden onder corona

Corona – dat kon er in Hoogeveen ook nog wel bij
Hoogeveen stond er financieel zo belabberd voor dat de gemeente nog maar één uitweg zag: een volledige uitgavenstop. En toen brak de coronacrisis uit.

Gemeenten zullen niet op grote schaal financiële steun kunnen geven aan sectoren die zijn getroffen door de corona-uitbraak. Daarvoor waarschuwt de Haagse wethouder Boudewijn Revis (Financiën).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden