Driehonderdvijftig miljoen vrienden

Cultuurpessimisten voorspelden dat de opkomst van internet het einde van de gemeenschapszin zou betekenen. Steeds meer internetgebruikers vinden echter steun bij elkaar in hechte communities....

Hij was 28 en kerngezond. Althans, dat dacht hij. In februari van dit jaar kreeg hij last van zijn maag. De dokter constateerde kanker, in een vergevorderd stadium. Elf weken later was hij dood. Zijn vrouw Netty (28) verpleegde hem en zag hem thuis sterven.

Nu probeert ze leven en geest weer op orde te krijgen. Met behulp van vrienden, familie, een gespreksgroep, en, tot haar eigen verbazing, internet.

'Ik weet bijna niets van computers. Maar toen ik een paar maanden geleden internet kreeg, ging ik op zoek naar mensen die het zelfde hadden meegemaakt. Er bleek niet echt iets te zijn en toen heb ik zelf maar een club opgericht voor mensen die op jonge leeftijd hun partner hebben verloren', zegt ze.

'Ik heb heel veel steun aan familie en aan goede vrienden. Maar soms is het prettig om met mensen te praten die in dezelfde situatie verkeren. Je hebt dan aan een half woord genoeg.' Zulke mensen zijn in de directe omgeving vaak moeilijk te vinden. 'Er waren wel buurvrouwen van tachtig-plus, die tegen me zeiden: meid, ik weet precies wat jij doormaakt. Maar zo voelde het helemaal niet', zegt Netty.

Inmiddels heeft de club (te vinden bij clubs.nl of rouw.nl) 58 leden die met elkaar chatten, mailen en discussiëren. Over vragen als: moet je een kerstboom plaatsen? Waarom voel ik me schuldig als ik een gezellige avond heb gehad? Of: is het verstandig om te verhuizen?

'Iedereen zit met dezelfde vragen', zegt Netty. 'Veel mensen hebben ook de angst dat ze het niet goed doen. Hoe moet je op een goede manier vorm geven aan je rouw?' Nu vaste rituelen, zoals het dragen van zwarte kleding, zijn verdwenen, mag iedereen rouw op zijn eigen manier invullen. Dat leidt ook tot onzekerheid. 'Neem sinterklaas. Kun je dat wel vieren, als je man net is overleden? Dan zeggen vrienden wel: joh, dat had hij ook gewild. Maar het is toch anders als je het hoort van iemand die in de zelfde situatie zit.'

Internet wordt veelal beschouwd als een uiterst individualistisch medium. Iedereen kan er zijn eigen hoekje zoeken, van homoseksuele motorrijders tot katholieke transseksuelen. Daarmee lijkt internet bij te dragen aan een verdere individualisering van het wereldbeeld. Pessimisten waarschuwen daar ook voor. We kunnen communiceren over de hele wereld, zeggen zij, maar onze buurman zien we niet meer staan. Want op internet treffen we fans van dat ene hiphop-groepje uit de Bronx, terwijl de buurman van Koos Alberts houdt.

Maar internet kan mensen ook verenigen. Van de ongeveer 350 miljoen internetgebruikers maken naar schatting 40 miljoen mensen deel uit van een community, een gemeenschap op internet. Op het net zijn talloze van dergelijke communities ontstaan, waar gebruikers zinvolle contacten opdoen die regelmatig in real life worden voortgezet. 'Internet is heel paradoxaal, daarom krijg je er ook zo moeilijk greep op', zegt Marianne van den Boomen, 'internet-antropoloog' en webredacteur van De Groene Amsterdammer. In haar onlangs verschenen boek Leven op het net schetst zij een beeld van internet als een sociaal netwerk dat versplintert en verenigt. Enerzijds vallen grote verbanden voortdurend uiteen in kleine, gespecialiseerde subgroepjes. Dat blijkt bijvoorbeeld op de website rouw.nl. Als gemeenschappelijke noemer is het verlies van een dierbare kennelijk niet voldoende. Het moet specifieker. Zo ontstaan sites voor mensen die een kind verloren hebben, voor mensen zonder ouders, voor dochters zonder moeder, voor (half-)wezen, voor mensen die een naaste hebben verloren door suïcide, voor mensen die hun partner verloren, voor jonge mensen die hun partner verloren, zelfs voor baasjes van verscheiden huisdieren.

Tegenover die fragmentatie staat vereniging. In real life is het vrij moeilijk om mensen te vinden die een naaste hebben verloren door suïcide, omdat zulke tragische omstandigheden betrekkelijk zeldzaam zijn. Maar op internet kunnen ervaringen worden uitgewisseld met lotgenoten door heel Nederland en zelfs over de hele wereld.

Dat geldt ook voor frivolere onderwerpen. Met 20 duizend bezoekers per dag is formule1.nl een van de best draaiende communities van Nederland. De gemiddelde bezoeker is een jongen van 20 die gewend was dat iedereen naar het plafond begon te kijken als hij weer over de snelle trainingsrondjes van Johnny Herbert in zijn Jaguar begon. Op de site kan hij discussiëren over prangende kwesties, zoals de vraag welke banden beter zijn, Michelin of Bridgestone.

Door sociologen werden internet-communities aanvankelijk nogal zuinig beoordeeld. Ze steken bleekjes af tegen de traditionele gemeenschap, zoals een dorp of een hechte buurt. Een dorp ontleent zijn samenhang aan wederzijdse verplichtingen, afgedwongen door sociale controle. Internet is vrijblijvend: met een muisklik ben je weer weg. Ook communicatiewetenschappers toonden zich sceptisch. Ze hadden net met jarenlang slepend onderzoek aangetoond dat communicatie voor een belangrijk deel berust op visuele signalen, zoals een glimlach of gefronste wenkbrauwen. Communicatie via de computer moest derhalve wel armoedig en tweederangs zijn.

De laatste jaren lijkt echter een kentering zichtbaar. Zo brak de Amerikaanse denker Amitai Etzioni een lans voor internet. Hij is voorman van het communautarisme, een filosofische stroming die gemeenschapszin wil bevorderen. De eeuwige vergelijking tussen 'echte' en virtuele gemeenschap is in zijn ogen niet zo relevant. Internet moet op zijn eigen merites worden beoordeeld, stelde hij, als een nieuw communicatiemiddel met voor- en nadelen.

Bij de meeste internetters is het net ook een aanvulling op, en niet een surrogaat voor hun sociale leven. Ook Netty heeft de meeste steun aan familie en vrienden. Daarnaast komen de gespreksgroep voor rouwverwerking en internet. 'Die groep heeft een vaste tijd, maar op internet kun je dag en nacht terecht. Mensen zitten op de gekste momenten achter hun computer. Omgekeerd kun je je er ook voor afsluiten, als je even geen zin hebt', zegt Netty. Bovendien zijn er vragen die je gemakkelijker aan een vreemde stelt: 'Er zijn leden die geloven dat hun overleden partner tekens geeft, bijvoorbeeld als er opeens een lamp in huis begint te knipperen. Daar praat je niet zo snel met je buurvrouw over, want die denkt meteen dat je aan het doordraaien bent.' Nog gevoeliger ligt het onderwerp 'nieuwe relaties'. Wat doe je, als je vrij snel na de dood van je partner verliefd wordt? Je kunt er met je omgeving over praten, maar de angst voor negatieve reacties uit die hoek vormt juist het probleem.

Volgens de Amerikaanse cultuurpessimist Neil Postman leidt internet tot een complete mentale chaos. De gebruiker wordt weerloos, omdat hij wordt overspoeld met een golf van onsamenhangende informatie. Postman sprak zelfs van 'culturele aids'

De communities laten zien dat het net ook gebruikt kan worden om juist scherpere antwoorden te krijgen, vindt internet-antropoloog Marianne van den Boomen. 'Mensen willen greep op hun leven krijgen. Als je op zoek bent naar informatie kun je ook een boek kopen, maar juist dan word je overspoeld met betrekkelijk ongerichte informatie. Je kunt ook een vraag stellen op internet. Dan krijg je antwoord van andere mensen. Dat is levende informatie, waar je ook nog eens direct op kunt reageren', zegt Van den Boomen. Internet wordt doorgaans tot de beeldcultuur gerekend, maar eigenlijk is het toetsenbord een veel beter symbool dan het beeldscherm. Want met het toetsenbord sturen de gebruikers elkaar informatie toe. Het beeldscherm geeft weer, aldus Van den Boomen, het toetsenbord geeft zin.

De meeste communities zijn rond een thema gebouwd. Daardoor zijn ze eerder te vergelijken met een figuurzaagclub of een toneelvereniging dan met een traditionele gemeenschap die immers alle facetten van het sociale leven omspande. Communities zijn dan ook betrekkelijk vluchtig. 'Ik doe nu een jaar of twee mee aan het formule 1-forum en ik heb het gevoel dat de meeste discussies wel gevoerd zijn', zegt Dino (27), student werktuigbouwkunde en beheerder van het forum. 'Ik word hier niet oneindig door gegrepen.' Hobby's gaan voorbij en problemen worden, hopelijk, opgelost. 'Ik denk nog helemaal niet na over de vraag hoe lang ik met de club doorga', zegt Netty. 'Maar het uitgangspunt is dat we geen zielige club zijn. We koesteren ons verdriet niet, maar zijn bezig met de vraag hoe we verder moeten.'

Een populaire community kan echter jarenlang bloeien, terwijl de populatie steeds wisselt. 'Sommige mensen steken waanzinnig veel tijd in het onderhouden van een website of nieuwsgroep. En als ze er mee ophouden, is er vaak iemand die het overneemt', zegt Van den Boomen. Op internet wordt veel vrijwilligerswerk gedaan. America Online, een van de grootste providers ter wereld, heeft 12 duizend personeelsleden en 14 duizend vrijwilligers die de AOL-sites bijhouden.

Hoewel internet tal van positieve kanten heeft, moeten de problemen niet ontkend worden, vindt formule1-beheerder Dino. 'Internetten is enorm tijdrovend. Het kan haast niet anders of het gaat ten koste van je contacten. '

Voor sommige formule1-bezoekers lijkt het forum een vlucht uit een boze buitenwereld. Lekker vertrouwd en veilig achter de computer. Het forum organiseerde ooit een live-vertoning van de Grand Prix van Canada in het Omniversum. Menige bezoeker was te verlegen om iemand aan te spreken en sloop stilletjes weer naar huis.

Dino: 'Als je ziet hoelang sommige mensen online zijn, dat is echt ongelooflijk. Niet voor niets is get a life een gevleugelde kreet in internetkringen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden