Drie ongewapende kapers gedood bij treinkaping De Punt

Bij de bevrijding van de door Zuidmolukkers gekaapte trein bij De Punt, in 1977, hebben mariniers binnenin de trein op drie kapers geschoten die zich niet verzetten of die ongewapend waren. Deze drie hoorden tot de zes kapers die bij de bestorming zijn omgekomen. Daarbij kwamen ook twee passagiers om het leven. Drie kapers overleefden de bevrijding van de ruim vijftig gegijzelden.

De trein waar de kaping plaatsvond. Beeld anp

Dat blijkt uit archiefonderzoek dat de ministeries van Justitie en Defensie naar de bevrijdingsactie hebben gedaan. Aanleiding voor dat onderzoek waren berichten in de Volkskrant over de wijze waarop de zes kapers zijn omgekomen. Enkelen zouden van dichtbij zijn doodgeschoten. In totaal bevatten de stoffelijke overschotten van de zes kapers 144 schotwonden.

Een document hierover is achtergehouden voor de toenmalige minister van Justitie Van Agt. Zijn lezing in 1977 over wat er gebeurd was bij de bevrijdingsactie, geldt voor Justitie en Defensie vandaag nog steeds als de enig getrouwe weergave van de werkelijkheid.

'We weten nu hoe het destijds is gegaan. Het boek kan na 37 jaar dicht', zei minister van Justitie Opstelten woensdag bij de presentatie van het onderzoek. Hij en zijn collega van Defensie Hennis concluderen: deze militaire actie is geheel volgens plan verlopen. Alle informatie daaromtrent is correct gebleken, er zijn geen regels overtreden en het toenmalige kabinet heeft de Tweede Kamer volledig juist geïnformeerd.

De dood van Hansina

De opvallendste passage uit het onderzoeksrapport naar de treinkaping bij De Punt: de gewonde gijzelneemster Hansina Francina Uktolseja werd uiteindelijk dodelijk getroffen door een kogel uit de revolver van een marinier in de trein. Zij was zelf niet gewapend, blijkt nu uit het archiefonderzoek.

Het rapport:
Hansina Francina Uktolseja en Marcus Rudie Lumalessil sliepen op positie 32 toen de precisieschutters om 04.54 het vuur op de trein openden. Langzaam kropen zij over de grond naar voren. Het is niet vast te stellen of Uktolseja toen reeds geraakt werd door het vuur van de precisieschutters die positie 32 bevuurden. Gedurende 8 minuten (tussen 04.54 en 05.02) legden Lumalessil en Uktolseja ongeveer 15 meter af. Tijdens het kruipen werd Uktolseja verschillende keren getroffen door kogels van precisieschutters die positie 26 t/m positie 32 bevuurden maar mogelijk ook door secundaire projectielen zoals losgeschoten stukjes metaal, hout en formica. Gelet op de richting van de aangetroffen verwondingen werd Uktolseja zowel liggend op haar buik als liggend op haar rug getroffen door kogels en secundaire projectielen. Halverwege de restauratiecoupe was Uktolseja zo ernstig gewond dat zij niet meer verder kon. Lumalessil sleepte haar nog enkele meters mee, maar moest haar aan het eind van de donkere, smalle gang naast de keuken achterlaten. Zodra het vuur van de precisieschutters rond 05.02 uur stopte, liet Lumalessil haar achter.

De tweede groep, bestaande uit vijf mariniers, drong de trein via de toegewezen deur (portaal 30) binnen en sloeg na het binnendringen linksaf. De mariniers verwachtten hier geen gijzelnemers aan te treffen omdat uit eerdere waarnemingen niet was gebleken dat zich hier ’s ochtends vroeg gijzelnemers zouden bevinden. Toch stuitten twee mariniers op een gijzelnemer: zij lag op de grond in de hoek aan het einde van de smalle, verduisterde gang naast de keuken. Zodra de mariniers bij de keuken kwamen, zagen ze haar in het halfduister liggen en werd zij bevuurd door de mariniers bewapend met een revolver en een uzi.

Hansina Francina Uktolseja overleed door een verwonding die werd veroorzaakt door het vuur van mariniers in de trein. Dit vuur werd door een revolverschutter op korte afstand (1 tot 2 meter) in de richting van een donkere hoek op haar afgegeven. De revolverschutter heeft haar in elk geval driemaal geraakt. De verschillende doorschotverwondingen in de benen en in de romp kunnen door schoten van zowel de precisieschutters als de mariniers in de trein zijn veroorzaakt.

In een fractie van een seconde moesten de mariniers beoordelen of de gijzelnemer die daar in het halfduister lag, een gevaar voor hen zou kunnen zijn. Zij hebben in haar richting geschoten en haar getroffen. Er zijn geen aanwijzingen aangetroffen dat Uktolseja is doodgeschoten terwijl de mariniers zich ervan bewust waren dat zij geen gevaar meer voor hen was. Het staat vast dat Uktolseja niet op de mariniers heeft gevuurd omdat er naderhand in haar omgeving geen wapens werden aangetroffen.

Zijn ze geëxecuteerd?

De kernvraag die de aanleiding van het uitgebreide, nauwgezette onderzoek vormde, was: zijn de zes kapers in het heetst van de strijd omgekomen, of zijn ze geëxecuteerd? 'Er was geen sprake van executies', zei Opstelten enkele malen gisteren bij de presentatie van het onderzoek. 'Dat heeft als doel: doden. Het doel was hier het beschermen van de gegijzelden.' De opdracht voor de mariniers die de ruim vijftig gegijzelden moesten bevrijden was dan ook: 'Uitschakelen van de gijzelnemers of aanhouden als men zich duidelijk waarneembaar overgeeft.'

Opstelten, Hennis en de onderzoeksleider, topambtenaar van Justitie Jan-Tom Bos, beschouwen executie als de uitvoering van een vooropgezet plan. Ze hebben echter nergens een uitgeschreven opdracht gevonden waarin staat dat de kapers hoe dan ook gedood moesten worden.

Wel werd in het aanvalsplan het risico meegenomen dat alle gijzelnemers zouden worden gedood. 'Dat is uitdrukkelijk onder ogen gezien en aanvaard', zei Opstelten. En met nadruk: 'Maar-dit-was-niet-het-doel.' Dat was de bevrijding en bescherming van de gegijzelde passagiers in de trein.

Eén mededeling destijds gedaan, zo melden de onderzoekers nu enigszins terloops, klopt niet. Dat is: 'Dat er in de trein niet is geschoten op gijzelnemers die zich niet met een vuurwapen verzetten.'

Bepaalde zaken liggen anders

De onderzoekers stellen: 'Bij de gijzelnemers in de kop van de trein zijn wel wapens aangetroffen, maar er zijn geen aanwijzingen gevonden dat zij zich daarmee hebben verzet. Bij de vrouwelijke gijzelnemer op wie is geschoten is naderhand geen wapen aangetroffen.' Dat is een cruciale bevinding voor de nabestaanden van de Molukse kapers. 'Wij noemen dit een executie', zegt hun advocaat Liesbeth Zegveld. Zij hebben de staat aangeklaagd, omdat minstens drie van de zes omgekomen kapers van dichtbij door het hoofd en in de rug zouden zijn geschoten, hoewel ze ongewapend zouden zijn. 'Bepaalde zaken blijken toch echt anders te liggen dan zoals het in 1977 is verteld. Met dit onderzoek zijn we dichterbij eensgezindheid gekomen over wat er is gebeurd', stelt Zegveld.

Op 11 juni 1977 beginnen 'precisieschutters' zoals de onderzoekers ze noemen, met het schieten op de gekaapte trein. Hun kogels zijn bedoeld om zowel de kapers uit te schakelen als om naderende mariniers dekking te geven. Drie gijzelnemers zijn 'het meest waarschijnlijk' gedood door het vuur van de precisieschutters.

Van de andere drie kapers die zijn omgekomen, staat volgens de onderzoekers vast dat de enige vrouwelijke gijzelnemer dodelijk werd getroffen door de mariniers die zich inmiddels toegang tot in de trein hadden verschaft. Zij was gewond geraakt door het vuur van de precisieschutters en terwijl ze op de grond lag doodgeschoten. Ze verzette zich niet en er zijn ook geen wapens bij haar in de buurt gevonden.

Van twee andere gijzelnemers is niet zeker of die dodelijk getroffen zijn door de precisieschutters van buiten of door de mariniers van binnen de trein. 'Voor de omgekomen gijzelnemers zijn geen aanwijzingen gevonden dat zij zich duidelijk waarneembaar hebben overgegeven. Twee gijzelnemers gaven zich over en één gijzelnemer werd na een schotenwisseling overmeesterd.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden