Drie molens en een schilder

Op 30 maart is het 150 jaar geleden dat Vincent van Gogh in Zundert werd geboren. Bijna twee jaar van zijn turbulente leven bracht de schilder in het Oost-Brabantse Nuenen door waar zijn vader dominee was....

Op de plek vanwaar het schildermenneke de watermolen voor de eeuwigheid vastlegde, zit een hengelaar onder een grote, groene paraplu. Zijn dobber ligt er even stil bij als het water van de Dommel waarin zich een grijze en natte dag weerspiegelt. Op de achtergrond dreunt monotoon de Eindhovense ringweg.

Tienduizenden voetstappen moeten door Vincent van Gogh in Nuenen en verre omtrek zijn achtergelaten. Honderden kilometers legde hij tussen december 1883 en november 1885 af. Over de heidevelden en door de bossen, naar de hutten en de thuiswevers, naar de kromgetrokken boerderijen en hun even kromgetrokken bewoners, naar de arenlezende vrouwen, de korenmaaiende mannen.

Steevast ging hij gekleed in een blauwe linnen broek en kiel, op het hoofd vaak een bontmuts. 'Hij ging altijd armzalig gekleed. Als je hem zag, zou je hem een cent hebben gegeven', herinnerde zich begin vorige eeuw een dorpsgenoot. 'ne Lillijke mens noemden de Nuenenaren hem. Keken ze ooit zelf in de spiegel? Of naar de tekeningen die Van Gogh van hen maakte? Naar die bonkige boerenkoppen, verweerd door het zand waarop ze keuterden?

Als ze tijd van leven hadden gekregen, hadden ze ook kunnen luisteren naar De Aardappeleters van de Brabantse zanger Gerard van Maasakkers, zelf geboren in Nuenen:

'Links zit Sien de Groot

Ze kijkt naor Cis van Rooij

Ze zijn zo lelijk en da maakt ze

net zo mooi.'

Vrijwel dagelijks toog Van Gogh in zijn Nuenense periode op pad, op zoek naar nieuwe onderwerpen voor potlood en penseel. Geen afstand was hem te ver. Dus ook niet de Genneper watermolen aan de zuidkant van Eindhoven.

'Dezer dagen ben ik ondanks het hier vrij terdeeg vriest, nog buiten aan 't werk aan een nog al groote studie (meer dan 1 meter), een oude watermolen te Gennep, aan den andere kant van Eindhoven. Ik wil dat geheel buiten afwerken', schreef hij in november 1884 aan zijn broer Theo. De winter had die maand al goed ingezet.

Een brief later meldt hij: 'Waarde Theo. Gisteren bracht ik juist thuis die studie van den watermolen te Gennep, waar ik met plezier aan heb gewerkt.'

De molen heeft - op het eerste gezicht - de jaren weerstaan. De omgeving ging dat veel minder goed af. Nog tot ruim in de 20ste eeuw lagen rond de molen wat boerderijen geschaard, het molenaarshuis en een café dat paling uit de Dommel serveerde.

Ze hebben het veld geruimd voor een Milieu Educatie Centrum, een stenen bungalow die natuurproducten aanprijst (géén paling!) en het Heempark Frater Simon Deltour (met 400 soorten wilde planten). Geleidelijk is ook de nieuwbouw van het stadsdeel Gestel dichterbij geslopen.

Bij benadering is de plaats aan te wijzen vanwaar Van Gogh de molen schilderde. Dat was aan de waterkant in een nu verwilderd park waar de Dommel zich meanderend een weg zoekt. In 1884 was het privé terrein van het kasteel Rapelenburg. In een anoniem dagboek over de tiendaagse veldtocht (1831) was sprake van 'een bevallig gelegen buitenplaatsje Rapelenburg. De rivier De Dommel stroomt rondom dit buitengoed en even voor het slotje staat aan de rivier een water-korenmolen, zodat zij hier een grote kom vormt'. Aan de rand van die kom stelde de schilder zich op; aan de overkant lag de molen.

Het bovenmaatse herenhuis Rapelenburg is al lang verleden tijd. Een paar jaar na Wereldoorlog II maakte het plaats voor een ommuurd en omgracht Clarissenklooster, dat nog steeds stand houdt.

Het kost weinig moeite de molen van 2003 aan de hand van oude foto's of Van Goghs schilderingen te identificeren. Toch is hij sinds 1249 menigmaal door brand geteisterd wat telkens tot herbouw dwong, de laatste keer in 1963. Het rad van de oliemolen bleef in het verleden achter; het gifgroen uitgeslagen rad van de graanmolen is nog regelmatig in de weer.

Watermolens waren tegen het einde van de 19de eeuw niet overmatig populair bij kunstschilders. Maar Vincent van Gogh had er dagmarsen voor over. Zijn nalatenschap bestaat uit olieverfschilderijen van drie verschillende molens, maar het kunnen er best vier zijn geweest. Zonder twijfel kende én bezocht hij de Hooijdonkse molen, vlakbij Nederwetten en dus vlakbij Nuenen. Maar er zijn geen tekeningen of schilderijen teruggevonden die hiervan getuigen.

'Sedert uw vertrek heb ik gewerkt aan een watermolen - die waar ik naar vroeg in dat herbergje aan 't station', meldde hij in mei 1884 zijn eveneens schilderende vriend Anthon van Rappard, die net op bezoek was geweest in Brabant. ''t Is een dito geval als de twee andere watermolens die we zamen bezochten doch met twee roode daken en dat men vlak van voren ziet - met populieren er om heen. Zal in de herfst superbe zijn.'

Vrijwel zeker bracht Van Gogh met Van Rappard een bezoek aan de watermolens van Hooijdonk en Opwetten. In zijn eentje legde hij grote afstanden af; met zijn vriend beperkte hij het wandelprogramma.

De molen 'met twee roode daken' is die van Coll, een buurtschap op de grens van Eindhoven en Nuenen-Eeneind. De Dommel is inmiddels uit beeld verdwenen. We staan aan de oever van de Kleine Dommel, een riviertje dat zijn bestaan dankt aan de Groote AA en dat zich pas na nóg een watermolen - die van Opwetten - aan de Dommel overgeeft.

Het toegangspad naar de molen is in de modder weggezakt. Uit het troebele rivierwater steekt de punt van een gezonken roeiboot.

In 1884 was 't Huijs te Coll een grand café dat roeibootjes verhuurde. In de tuin lag een terras. Vanaf dat terras schilderde Van Gogh in oplichtende kleuren de voorzijde van de Collse molen. In zijn rug wist hij de witte molenaarswoning van Jan Smulders die uiteraard Jan de Mulder werd genoemd. Terras en bootverhuur zijn niet meer, de huizen wel.

Bruingebeitste planken, rode dakpannen, twee raderen (eentje voor koolzaad, de andere voor granen), veel natuur en veel stilte. Precies zoals Van Gogh het allemaal schilderde. Maar dat de schilder inderdaad natuurgetrouw te werk ging, kunnen we pas sinds 1999 in Coll weer met eigen ogen zien. Toen gaven de gemeente Eindhoven als eigenares en de Stichting Eindhovense Molens met behulp van een Europese subsidie de molen zijn vroegere uiterlijk terug, en sindsdien functioneert ook weer alles bijna als vanouds.

Zover is de Opwettense watermolen nog niet, nummer drie in het rijtje Van Gogh-molens. Ook deze molen - met het grootste schoepenrad van Nederland, 9,30 meter doorsnee - ligt aan de Kleine Dommel, werd in de 13de eeuw door kloosterlingen gebouwd en had een dubbele functie. Opwetten verkeert in tegenstelling tot Coll nog in het restauratiestadium. Alsof zojuist Christo langs is geweest, is het linkergebouw volledig in wit plastic verpakt.

Opwetten is net zo'n buurtschap als Coll. De Wolvendijk ontvlucht er de veelvraat die stad heet, maar komt al snel jammerlijk om in een industriewijk van Nuenen. De molen ligt als het ware tussen Scylla en Charybdis. Wie slaat het eerst toe?

Aan de Nuenense periode danken we 196 schilderijen en 286 tekeningen en aquarellen.

Het ligt voor de hand de molentocht in Nuenen af te ronden, ook al staat daar geen watermolen, maar een windmolen, De Roosdonck, die volgens sommige deskundigen op Van Gogh-schilderijen voorkomt, wat weer door andere deskundigen wordt ontkend.

Nuenen, per slot staat er het hervormde kerkje waar vader Van Gogh van 1882 tot zijn plotselinge dood op 26 maart 1885 voorganger was. De westkant is verborgen achter steigers vanwege een doorgeslagen muur. Een maand of twee geleden verdween het schilderij van dit kerkje uit het Van Goghmuseum.

Nuenen, per slot staat er ook de pastorie, Berg 26, het ouderlijk huis waar de schilder - berooid teruggekeerd uit Drenthe - op 5 december 1883 aanklopte.

Vincent in 1885 aan Theo: 'Als ik zeg dat ik een boerenschilder ben, dat is werkelijk zoo. . . ik voel me daar thuis!'

Hij doelde op het Brabantse land en diens bevolking en zeker niet op dat huis. De verhouding met zijn vader, de dominee, was ronduit slecht. Zijn atelier was een mangelkamer, achter tegen de pastorie aangebouwd, 'temidden van kolenhok, riolen en mestput'.

't Is dat er een felgekleurd kinderfietsje in de achtertuin ligt en dat er door het zijraam een computer te zien is, maar verder kan de pastorie - een rijksmonument - zo worden teruggezet naar 1883, inclusief de kastanjebomen op de stoep.

Aanbellen heeft geen zin; het huis valt niet te bezichtigen. Dat bedong de protestantse gemeente van Nuenen toen ze in 1996 de woning verkocht aan de Maatschappij van Welstand, ooit mede door Vincents grootvader opgericht om kleine protestantse gemeenschappen te ondersteunen.

Géén museum, was de voorwaarde bij de verkoop, áltijd pastorie. Aldus geschiedde.

Wat Sikkens niet belet een bordje te plaatsen met de tekst: 'Op deze pastorie zijn de authentieke kleuren toegepast uit de tijd van Vincent van Gogh'. Donkergroen en gebroken wit zijn die kleuren.

Naast de pastorie loopt een wandelpad met vrij uitzicht op het atelier.

Nog eens De Aardappeleters van Gerard van Maasakkers, geboren op Berg 58:

Vier keren op 'nen dag en meestal nog wel meer

liep ik d'n Berg op en neer

naor de school en naor de friettent

en naor Onze Lieven Heer

d'n Berg op en neer (. . .)

Onderweg zag ik m'n vertrouwde mensen,

midden in 't dorpje ligt de straot

van De Aardappeleters.'

Klopt. Als je maar lang genoeg de Berg op en neer loopt, kom je ze vanzelf tegen, de nazaten van Sien de Groot en Cis van Rooij.

Genneper watermolen, Genneperweg, Eindhoven, open dagelijks 9-17 uur behalve zondag en woensdag.

Collse watermolen: open zaterdag 9.30-12.30; tijdens de zomertijd ook woensdag 19-20 uur. Voor afspraken buiten die uren 040-281.78.18.

Van Gogh Documentatiecentrum, Papenvoort 15, Nuenen, tel: 040-263.16.68; over twee verdiepingen in voormalig koetshuis veel reproducties en foto's van de Nuenense periode; open dagelijks 10-12 en 14-16 uur; entree euro 2.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden