Drie millennia doorstaan, in één dag vernield

Islamitische Staat reduceerde ruim een jaar geleden de antieke stad Nimrud in Irak tot gruis. Hoe liggen de monumenten er nu bij?

Iraakse militair loopt over verwoestingen in NimrudBeeld reuters

In het puin van de antieke stad wijst gids Ali Saleh naar wat gespaard is gebleven: de picknickplaats voor dagjesmensen en het bewakershuisje, beide gebouwd in onze tijd, onder de Iraakse alleenheerser Saddam Hoessein.

Logisch dat dit niet is verwoest. 'Islamitische Staat blies alleen de oude dingen op.'

Hij baant zich een weg over het puin om te laten zien wat verloren ging in Nimrud. De wachttoren of ziggurat die 2.800 jaar lang van ver de omgeving domineerde: platgewalst. Het wereldberoemde Noord-Westpaleis van de Assyrische koning Assurnasirpal de Tweede uit de 9de eeuw voor Christus: slechts een buitenmuur staat nog overeind.

De berg scherven bij de ingang, dat waren de mysterieuze lamussa's, beelden van mannen met het lichaam van een stier en vleugels. Bijna drie millennia doorstaan, in één dag vernield. De details, verzucht gids Ali: 'Die beelden hadden zelfs nagels.'

Hij klautert over de ruïnes zwaaiend met een witte vlag. Het dorp waar hij woont, 6 kilometer ten noorden van Nimrud, is pas één dag eerder bevrijd van Islamitische Staat. Dit valt op: Ali zegt het voluit: Islamitische Staat, Dawlat al Islamiyeh. In de pasbevrijde dorpen rondom Mosul geldt deze aanduiding bijna als een codewoord van trouw - wie IS niet mocht, gebruikt de lokale afkorting 'Daesh'.

Wie is gids Ali, 44 jaar, die hier in Nimrud rondstruint in zijn traditionele gewaad, met ondanks de bevrijding nog steeds een baardje? 'Misschien is hij zelf IS', had de militair aan de toegangsweg naar Nimrud gewaarschuwd. Ach nee, Ali is geen IS - hij moet er verlegen om lachen.

Natuurlijk heeft hij wél goede relaties met de gevreesde veiligheidsdienst van IS in Mosul. Maar dat is een lang verhaal. 'Waarom vraag je meer over mij dan over Nimrud?'

Aankondiging van IS

De verwoesting van Nimrud, begin april 2015, was vooraf aangekondigd door IS. Dat de monumenten de lucht in zouden gaan, was bij de bewoners al dagen bekend. 'Ze zeiden het bij checkpoints. Daar stonden ze met luidsprekers. Inwoners werden gewaarschuwd de ramen open te houden, zodat de drukgolf weg kon.'

Hij gebaart met zijn handen hoe groot de knal was toen drieduizend jaar geschiedenis de lucht in vloog. 'Iedereen heeft het gehoord. De hoofdweg was afgesloten. Na afloop lag zelfs daar puin.'

De sporen van de middelen waarmee IS ruim een jaar geleden de antieke stad tot gruis reduceerde, zijn terug te zien tussen de stenen: uiteengereten stukken rood-wit metaal, blijkbaar van vatbommen. De uitgebrande carrosserie van een vrachtwagen - mogelijk een autobom. Bandensporen in het zand, op de plaats waar tot in oktober de ziggurat stond. Vlak voordat IS vorige maand in Nimrud werd verslagen, walsten strijders nog snel even de monumentale toren plat.

IS richt vernielingen aan in NimrudBeeld ap

Her en der tussen het puin steken lusvormige draden uit de grond. 'Niet op gaan staan', waarschuwt gids Ali.

Hij bukt voor de ingang van een graftombe van Assyrische koninginnen uit de 9de eeuw voor Christus. Bij de ontdekking ervan in de jaren negentig is hier één van de grootste goudschatten in de wereldgeschiedenis gevonden. Bij een restauratie in 2013 kwamen volgens Ali nieuwe kostbaarheden aan het licht. 'Hoeveel goud zou Islamitische Staat hier hebben gevonden?'

Toch was dat niet de reden dat ze de stad opbliezen, denkt hij. 'Ze waren bang dat het hier een bedevaartsoort zou worden. Maar dit is van vóór de Islam. Ze bliezen dit op om de geschiedenis van Irak uit te wissen.'

Wanneer Ali vertelt over het leven onder IS, begint hij te stralen. 'Voor leden van Islamitische Staat is het leven goed. Ze hebben zelfs elektriciteit, gas! Ja, als je trouw zweert aan Islamitische Staat, dan krijg je alles. Je kreeg ook meubilair voor in huis en 1.000 dollar, voor als je zou gaan trouwen.'

Huwelijksgift van IS

Dit laatste spreekt Ali zeer aan, want hij blijkt zo'n Irakees die op zoek is naar zijn derde vrouw. Hij heeft al twee echtgenotes: één in zijn dorp, de andere in Mosul, en bij elkaar elf kinderen, maar hij is toe aan een nieuwe vrouw. 'Volgens de Koran mag je vier vrouwen.'

Maar waarom werd hij dan, met het oog op de huwelijksgift van IS, niet gewoon lid van de groepering? Verbolgen: 'Ze zouden me nooit geloven.'

Dat heeft alles te maken met zijn broer, die is doodgeschoten door Al Qaida, de voorloper van IS. 'De dader zat acht jaar vast, maar kwam vrij toen Islamitische Staat de gevangenis bestormde. Toen kwam hij wraak nemen op mij.' Ali grijpt naar zijn hoofd, om het litteken te tonen van een schampschot. 'Gelukkig had ik goede contacten binnen de veiligheidsdienst van Islamitische Staat. Die hebben me gered.'

Gids AliBeeld Ana van Es

Een van zijn zoons bracht de familie definitief te schande bij de leiders van het kalifaat. Hij is door IS in Mosul geëxecuteerd. 'Hij ging met de vrouw van een strijder.'

Op de restanten van de paleismuur van Assurnasirpal de Tweede blijft Ali staan voor de mozaïek van een oude landkaart, die de explosies wonderwel heeft overleefd. Hij hoopt dat hij hier ooit weer toeristen kan rondleiden. Er is een lichtpuntje, zegt hij, gebarend met zijn witte vlag over de verwoeste vlakte: onder de grond zijn mogelijk ruïnes bewaard gebleven. 'Veel van Nimrud was niet opgegraven.'

Stad aan de Tigris

De antieke stad Nimrud - in de Bijbel aangeduid als Kalach - ligt circa 30 kilometer ten zuiden van Mosul, aan de rivier Tigris. De stad is gesticht door de Assyrische koning Assurnasirpal II (883-859 voor Christus). De ruïnes van Nimrud zijn vanaf 1844 herontdekt en opgegraven, onder anderen door de Britse archeoloog Henry James Layard. Veel kostbaarheden, waaronder lamussa's (stieren met een mensenhoofd en vleugels) zijn losgehakt en doorverkocht aan musea in Groot-Brittannië en de Verenigde Staten. Nadat IS in de zomer van 2014 de regio rondom Mosul veroverde, is Nimrud verwoest: eerst door plunderingen, daarna door een grootschalig bombardement begin april 2015 en tot slot door een afgraving van de ziggurat in oktober 2016.

Niet alle oudheidkundige werken zijn vernietigd: de tempel van Nabu, gebouwd voor een god van de wijsheid, staat nog grotendeels overeind. Ook één muur en de kelders van het paleis van Assurnasirpal II zijn gespaard gebleven. Het is zeer waarschijnlijk dat de gaafste stukken van Nimrud nu de beelden zijn die zich in westerse musea bevinden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden