Drie koningen

Drie wetenschappers hebben samen en apart de verstrengelde levens van de eerste drie Nederlandse koningen geboekstaafd.

De inkt van de drie biografieën van de eerste drie Nederlandse koningen is net droog, maar nu al missen de auteurs hun 'project'. Sinds 2007 trokken ze gezamenlijk op en ja, dat mag je gerust Pietje Bell-jaren noemen, beamen ze tijdens een vrolijk driegesprek. Ze struinden Europese archieven af, lazen hoofdstuk voor hoofdstuk elkaars teksten en beslisten welk feit in welk boek thuishoorde. Zo zijn drie zelfstandige biografieën ontstaan, die zich afzonderlijk laten lezen maar elkaar tegelijkertijd aanvullen.


Onvrij voelde het geen moment, zeggen ze in koor. 'Het werkte juist stimulerend', zegt Dik van der Meulen. 'We voerden echt felle gesprekken, want we hebben elkaar bepaald niet gespaard. Maar dat leidde steeds tot verbeterde versies van onze manuscripten.' Ook las een begeleidingscommissie van vijf wetenschappers mee: Jan Bank, Cees Fasseur, Maria Grever, Ido de Haan en Niek van Sas.


Jeroen Koch: 'Het grootste probleem zat in kwesties die in meerdere boeken aan de orde moesten komen. We hadden te maken met sterk verstrengelde levens. Onderling verschillen de koningen maar 20, respectievelijk 25 jaar. Willem I en Willem II bijvoorbeeld hadden een stevig vaderzoonconflict. De verhaallijnen hierover kwamen soms heel dicht bij elkaar. Maar omdat Willem I voor Willem II een groter probleem was dan andersom, kreeg het conflict een natuurlijke plaats in II.'


Het project begon als een gezamenlijk initiatief van de Universiteit Utrecht en uitgeverij Boom. Grote man op de achtergrond was Joost Dankers, die de onderzoekers bij elkaar bracht en de financiën regelde. Met een subsidie van 680 duizend euro van het Prins Bernhard Cultuurfonds konden de auteurs worden vrijgesteld van onderwijstaken.


Vanwege zijn Multatuli-biografie werd om te beginnen Van der Meulen gecast voor Willem III, 'want die levens lopen goeddeels parallel'. Van der Meulen kende Jeroen Koch, die hem geschikt leek voor Willem II. Maar Koch op zijn beurt wist dat Jeroen van Zanten al met II bezig was. 'Dan doe ik wel Willem I', zei Koch. De jongere en minder bekende Van Zanten overtuigde iedereen bij de kennismaking. 'Najaar 2007 zaten we op een middag bij Boom in Amsterdam', zegt Koch. 'Het was alsof Willem II op de Prinsengracht van zijn paard was gestapt. Jeroen hield niet meer op met praten over zijn koning.'


Van der Meulen: 'Jeroen van Zanten is een klassieke archiefrat. Daarvan hebben we allemaal immens geprofiteerd. Ik zie hem nog voor me in het Park an der Ilm, waarin het archief in Weimar ligt. De brieven die we daar lazen, waren stuk voor stuk fantastisch. Jeroen huppelde door het park.' Van Zanten: 'Wat ook scheelt: als je met z'n drieën in dezelfde berg graaft, vind je meer dan als je dat alleen doet.'


Eén archief mocht niet ontbreken: het niet-openbare Koninklijk Huisarchief. Om daar te mogen werken, was toestemming van koningin Beatrix nodig. 'Via directeur Flip Maarschalkerweerd hebben we die gekregen', zegt Van der Meulen. 'En nee, we hoefden niet een verplicht kopje thee bij Beatrix te drinken. Ze heeft ook niet meegelezen. We hebben onafhankelijk kunnen werken.' De enige eis: Maarschalkerweerd moest controleren hoe Beatrix in het nawoord zou worden bedankt.


Natuurlijk, het particuliere Huisarchief heeft niet een grote naam op het gebied van openheid. 'Daar lijden de medewerkers zelf ook onder', zegt Van der Meulen. 'Want een serieuze aanvraag, vooral naar materiaal van voor 1900, maakt altijd kans.' Van Zanten: 'Ze hebben ook slechte ervaringen, met publicaties die uit knip- en plakwerk bestonden. Ze stellen zich steeds de vraag: gaat het om serieus onderzoek of is de onderzoeker enkel uit op sensatie en effectbejag?' Koch: 'Wij zijn de smeuïge verhalen niet uit de weg gegaan. Maar we zetten ze wel in de context van de tijd. Door historische relativering aan te brengen, konden we voorkomen van schandaal naar schandaal te gaan.'


Van Zanten: 'De drie boeken zijn rauw. Waardevrij. Iedereen kan er een potje van koken, naar believen een republikeins of een orangistisch gerecht. Alle ingrediënten zitten erin.' Koch: 'Onze boeken zijn ook een pleidooi voor dit soort wetenschappelijk onderzoek, zonder voortdurende publicatiedrift en die malle eis tegenwoordig dat alles in het Engels moet.' Van Zanten: 'Wetenschappers worden betaald met publieksgeld, maar bedienen het Nederlandse publiek niet genoeg met hun geschiedschrijving. Binnen de universiteit vinden ze dikke publieksboeken minder interessant. Een project als dit kan alleen als je een derde geldstroom vindt. In die zin zijn deze biografieën daarom ook een kritiek op het huidige wetenschapsklimaat.'


Meer over het koningschap van Willem I op pagina 6








KONING-KOOPMAN WAS EEN SLECHT MILITAIR MET MAAR ééN TROEF

Wat is het bestaande beeld van koning Willem I, en in hoeverre doet uw biografie dat kantelen?

'Hij heeft een grote reputatie, de sokkel is hoog. Aan het begin van mijn onderzoek wist ik dat de sokkel lager zou worden. Hoeveel lager wist ik nog niet. Het beeld is: de man die goed kon besturen, die een visie had op een groot en modern Nederland met wegen en kanalen.


'Wat verandert, is dat ik een forse nadruk heb gelegd op de eerste 41 jaar van zijn leven, de periode tot 1813. Dan blijkt dat hij een heel stugge man is, egocentrisch, bezig met zijn eigen voordeel. Hij is bovendien een ronduit slecht militair. Andere militairen vinden hem laf. Hij komt voor de Pruisische krijgsraad in 1807, dat is een van de onthullingen in mijn boek.


'Vóór zijn koningschap bestiert hij Fulda, een gebied in Duitsland ter grootte van de provincie Groningen. Dat zijn bestuurlijk zijn gelukkigste jaren. Er was geen politieke tegendruk. Hij gaat ook gelijk ondernemen, daar zit de koning in het klein helemaal in. Na vier jaar raakt hij Fulda weer kwijt. Tussen 1806 en 1813 heeft hij echt gebungeld. De Oranjes wisten niet of ze nog ergens terecht zouden komen, en zo ja wáár dan.


'Willem I heeft eigenlijk maar één troef, en dat is de dappere Willem II. Je kunt drie dingen doen als dynastiek leider: besturen, daar kwam niks van, je militair onderscheiden, dat lukte niet, en je kunt huwelijkspolitiek bedrijven - dat laatste gebeurde met zijn oudste zoon.


'Als koning regeert hij echt top-down. Hij is werkelijk koning-koopman. Tot 1848 is er geen onderscheid tussen privé-gelden en publieke gelden. Dat liep volledig door elkaar. De staatskas is zijn kas. En de natie is van hem. Wat je in hem kunt prijzen, is dat hij na een lange periode van chaos in de eerste vijftien jaar van zijn koningschap relatieve stabiliteit aan het land geeft.'


Ziet u eigenschappen terug van koning Willem I in koning Willem-Alexander?

'Willem I is natuurlijk de man van waterbeheer en speelt als koning-koopman een rol voor het bedrijfsleven. De huidige koning was watermanager en neemt op officiële bezoeken een handelsmissie mee. Verdere parallellen gaan mank.'


Hoe kijkt u naar de echtgenote van Willem I in vergelijking met de vrouw van Willem-Alexander?

'In haar tijd gold Mimi als een heel mooie vrouw, volstaat dat? Maar Willem I en Mimi (Wilhelmina van Pruisen, red.) hebben na de inhuldiging niet alle provincies bezocht.'


Van welke historische vondst raakte u het meest opgewonden?

'Willem I had nóg vier kinderen in een tweede gezin. De moeder was een hofdame van Mimi. De aanwezigheid van hofdames, die worden gekozen op uiterlijk en talent voor conversatie, en die mooi gekapt en gekleed zijn, legt een permanente druk op het op politieke gronden gesloten koninklijke huwelijk. Zo ging dat, hoe goed de relatie van Willem en Mimi ook was. De affaire maakt hem menselijker.


'Voorts ben ik verrast door het heel directe voorbeeld dat Napoleon is voor Willem I. Het is nog veel sterker dan ik dacht. In Parijs in 1802 is hij echt in de ban van Napoleon.'


HELD VAN WATERLOO LEIDDE EEN AVONTUURLIJK LEVEN

Wat is het bestaande beeld van koning Willem II, en in hoeverre doet uw biografie dat kantelen?

'Het beeld van Willem II is eigenlijk weggedrukt tussen dat van de twee langregeerders. Als er al een beeld bestaat, dan is dat inderdaad de Held van Waterloo. Militair was hij absoluut een heel moedige man, dat heeft hij ook in Spanje laten zien. Iemand ook die burgers met gevaar voor eigen leven tegen plunderende militairen beschermde.


'Van de uitspraak dat Willem II in 24 uur liberaal wordt en de grondwetsherziening tekent, klopt helemaal niets. Hij heeft veel contact gehad in de jaren '20 met de doctrinaire liberalen uit Frankrijk. Hij kende de gedachtenwereld van Thorbecke. Dat zie je ook als hij de Grondwet uitlegt aan Willem III. Maar er is nog een factor waardoor hij omgaat, heb ik ontdekt: hij is door een groep liberalen onder druk gezet met zijn biseksualiteit.


'Willem II sterft uiteindelijk aan een hartaanval, na een gejaagd leven. Hij leefde drie keer zo snel als normale mensen in die tijd. Als je grosso modo naar begin en einde van zijn koningschap kijkt, dan laat hij het land wel beter achter. Staatsvorm en economie gaan in alle facetten beter. Staatsrechtelijk bekeken was het een goede koning. Hij werd geplaagd door allerlei affaires rond zijn geaardheid. Maar dat is meer de tragiek van een mens die in die periode niet zichzelf kan zijn.'


Ziet u eigenschappen terug van koning Willem II in koning Willem-Alexander?

'Van Willem II herken ik eigenlijk niet veel in de huidige koning. Misschien zijn gemakkelijke omgangsvormen. Willem-Alexander gaat ook ontspannen om met allerlei mensen. Of zijn sportenthousiasme: Willem II was ook sportfanaat.'


Hoe kijkt u naar de echtgenote van Willem II in vergelijking met de vrouw van Willem-Alexander?

'Anna Paulowna manifesteerde zich publiekelijk nauwelijks als de vrouw van de koning. Zoals het koninklijk paar onlangs op de Antillen opereerde, dat zag je totaal niet destijds. Anna hield zich op de achtergrond en zat vaak te kuren in het buitenland. Wel had ook Anna een ander geloof dan de koning. Zij bleef Russisch-orthodox, zoals Máxima katholiek is gebleven. Daar zie ik wel een parallel: het sterke bewustzijn dat ze niet hun hele identiteit wilden inleveren.'


Van welke historische vondst raakte u het meest opgewonden?

'Los van de ontdekkingen en de nieuwe feiten in mijn boek, is dat eigenlijk: waarom is er in godsnaam niet veel eerder een biografie van Willem II geschreven? Hij heeft een enorm avontuurlijk leven geleid. Daar komt bij dat hij onvoorstelbaar interessant is, omdat hij autobiografische aantekeningen heeft nagelaten. Een prins en een koning die op zichzelf reflecteert! Je komt dan heel dichtbij, je kan de emoties die dat ambt met zich meebrengt als het ware aanraken. Daar werd ik heel blij van.'


KONING GORILLA KON HET UITSTEKEND VINDEN MET GEWONE MENSEN

Wat is het bestaande beeld van koning Willem III, en in hoeverre doet uw biografie dat kantelen?

'Hét beeld is natuurlijk koning Gorilla, daar zit je mee als je begint. Maar je weet dat het beeld over hem gecompliceerder moet zijn dan dat. Het punt is dat Willem III is geboren in 1817 in een koninkrijk met Nederland, België en Luxemburg. Als hij kind is, heeft hij een opa die een soort almachtige koning is. Wat hij in 1849 krijgt, is een gehalveerd koninkrijk, en veel macht heeft hij ook niet meer.


'Dus dat hij niet stond te trappelen, is niet zo heel gek. Het is niet de enige reden dat hij het niet wilde doen. Ook bij hem speelde een seksuele affaire. Hij heeft in 1848 een operazangeres bezwangerd, met wie hij op het Franse platteland wilde gaan wonen. De constante in zijn leven is dat hij eerst eigenlijk altijd nee zegt, maar zich vervolgens toch laat ompraten. Zo is hij ook 41 jaar koning gebleven.


'Na het overlijden van zijn eerste vrouw Sophie krijg je een krankzinnige speurtocht naar een nieuwe koningin. Als Emma in zijn leven komt, zie je een soort stabiliteit en gaat hij zich weer echt met politiek bemoeien. Dan krijg je een wat gemengder beeld. Hij kon niet overweg met ministers, maar wel uitstekend met gewone mensen.'


Ziet u eigenschappen terug van koning Willem III in koning Willem-Alexander?

'Hmmm, moeilijk. Willem-Alexander zit er natuurlijk nog maar net, maar ik stel mij voor dat hij bij rampen met empathie zal reageren. Willem III deed dat ook heel goed.'


Hoe kijkt u naar de echtgenote van Willem III in vergelijking met de vrouw van Willem-Alexander?

'Sophie gold in haar tijd zeker als mooi. Maar ik hoop van harte voor Willem-Alexander dat zijn huwelijk beter is dan dat van Sophie met Willem III. Zijn tweede vrouw Emma wist heel goed wat ze deed toen ze trouwde met Willem III. Die heeft haar eigen staatkundige belang afgewogen toen ze de stap zette. Ik neem aan dat Máxima ook een afweging heeft gemaakt. Emma heeft het uitstekend gedaan, ze ging naar de achtergrond toen ze koningin werd, wat Máxima sinds de inhuldiging ook nadrukkelijk doet. Ik denk dat daar wel een parallel is. De paradox is dat ik veel meer van Emma weet dan van Máxima.'


Van welke historische vondst raakte u het meest opgewonden?

'De affaire van Willem III met die operazangeres vond ik heel leuk, ook vanwege de mogelijke staatsrechtelijke consequenties. Verder was hij als koning serieuzer dan men denkt. Men heeft altijd gedacht dat hij alleen maar een rare, onbeheerste man was. Dat was hij zeker, maar hij was ook betrokken en werd door veel mensen aardig gevonden.'


WILLEM I, II EN III


Jeroen Koch: Koning Willem I. 1772-1843

.


Jeroen van Zanten: Koning Willem II. 1792-1849

.


Dik van der Meulen: Koning Willem III. 1817-1890

.


Uitgeverij Boom; euro 39,90 per deel. Set van drie: euro 99,90.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden