Drie keer de Volkskrant niks

Verbijsterd was Wim van Klaveren, eindredacteur van Uitgesproken VARA, toen afgelopen woensdag om vier uur 's middags de EO belde. De boodschap: na de zomer stoppen we met Uitgesproken omdat wij een andere visie op kwaliteitsjournalistiek hebben. 'Als zij zo'n besluit willen nemen, is dat prima, maar niet op deze manier', zegt Van Klaveren. 'Het is een rotstreek. Je kunt christenen blijkbaar niet meer vertrouwen.'


De actie van de EO kwam voor WNL en VARA onverwacht. Een overleg tussen de drie redacties van Uitgesproken was twee weken eerder in goede harmonie verlopen. Maar dat het actualiteitenprogrammanog voor de helft van het televisieseizoen in de terminale fase was beland, dat kwam niet als een verrassing.


Eind maart was een evaluatie van Uitgesproken gepland. Voor veel betrokkenen stond de uitkomst vast: het programma zou verdwijnen. Al vanaf november voerde Gerard Timmer, directeur televisieprogrammering van de NPO gesprekken met de drie redacties om Uitgesproken op te lappen. Kijkcijfers bleven achter bij het oude Netwerk.


Iedereen worstelde met de formule: pluriformiteit, maar onder dezelfde naam en met hetzelfde decor van ijsschotsen, afwisselend belicht in blauw, rood en groen. Jan Tromp, presentator van Uitgesproken VARA: 'Uitgesproken is een verzinsel van bureaucraten die op grote afstand staan van programmamakers.'


Het is moeilijk om dan een eigen stempel te drukken. Zo wordt Joost Eerdmans, rechtse anchorman van Uitgesproken WNL, soms verward met zijn tegenhanger Tromp. 'Dan zegt iemand: ¿Joost, jij zit toch bij Uitgesproken? Maar daar zit nu een kleine man met een snor, hoe kan dat?¿ Het is heel moeilijk om het onderscheid tussen de omroepen bij de kijker helder te houden. Het format is gekunsteld.'


Uitgesproken kwam in september in het bestel als vervanging van Netwerk. De nieuwe actualiteitenrubriek moest politiek meer uitgesproken. De VARA links, de EO christelijk en WNL rechts. Niet meer 'drie keer de Volkskrant', zoals Henk Hagoort, baas van de publieke omroep, de oude actualiteitenprogramma's als Netwerk en NOVA ooit betitelde.


Hagoort zat in de Verenigde Staten toen zijn televisiedirecteur Timmer woensdagavond in De Wereld Draait Door aankondigde dat het besluit van de EO betekent dat het doek valt voor Uitgesproken. Hij wil geen commentaar geven. 'Drie keer de Volkskrant, dat moet u ook niet zien als een persoonlijke opmerking van mij. Dat was ook de mening van de NPO.'


'Iedereen met verstand van zaken zei van tevoren: dit gaat mis,' zegt Ad van Liempt, oprichter en voormalig hoofdredacteur van NOVA. 'We zijn de verzuiling voorbij. Hagoort is een heel goede bestuurder, die op geniale wijze de omroepen op één lijn weet te krijgen, maar qua analytisch vermogen is het wat minder.'


Er waren ook praktische problemen. De voorbereidingstijd schoot tekort, signaleert Carel Kuyl, hoofdredacteur van Nieuwsuur, een actualiteitenprogramma dat het in tegenstelling tot Uitgesproken goed doet. 'Ze zijn er te lichtvaardig in gestapt. Alleen de EO had de benodigde infrastructuur en ervaring. De VARA had al zeventien jaar geen actualiteitenprogramma's meer gemaakt en WNL zelfs nog nooit.'


Het budget moest worden verdeeld over drie deelredacties, die elk slechts één of twee uitzendingen per week verzorgen. Achterhaalde versnippering, stelt Van Liempt. 'Van een moderne actualiteitenrubriek verwachten kijkers dat ze elke dag adequaat reageren op het wereldnieuws. Een kleine redactie kan daar niet op inspelen. Als delen van het Midden-Oosten in brand stonden, hoor je daar bij Uitgesproken niets over.'


Op de werkvloer gaat het zelden over profilering, maar veel over budget, zegt Van Klaveren van Uitgesproken VARA. 'Gebrek aan geld beïnvloedt wel een beetje de manier waarop wordt gewerkt.' In tegenstelling tot Nieuwsuur kan Uitgesproken niet beschikken over de correspondenten van de NOS. Een buitenlandse reis wordt daarom vaak vervangen door de goedkope oplossing van de deskundige in de studio.


Niet iedereen zag dat gebrek aan buitenlandverslaggeving trouwens als een probleem. 'Wij hebben het budget niet, maar ik zie ook de toegevoegde waarde niet', zegt Eerdmans. 'Als kijker vond ik Netwerk héél veel buitenland hebben. Daar werd ik niet altijd blij van.' Kijkers naar Uitgesproken WNL, denkt hij, maken zich vooral zorgen om binnenlandse problemen.


De onvrede bij de EO en de VARA groeide door het optreden van Eerdmans. Hij ziet de populistische talkshowpresentator Bill O'Reilly als voorbeeld en interviewde onlangs Geert Wilders op een manier die niet ieders goedkeuring verdraagt. 'Wilders een microfoon onder zijn neus houden en laten leeglopen, dat is geen journalistiek, eerder zendtijd voor politieke partijen', zegt Kuyl.


De presentatie van Eerdmans gaf de EO een reden om te beweren dat zij 'een andere visie op kwaliteitsjournalistiek' hebben. 'Ik vind dat zeer aanmatigend', zegt Eerdmans zelf. 'Van een interview met Wilders kan de EO alleen dromen. Bij deze persoonlijkheid was mijn aanpak anders. Als je Wilders in de rede valt, gaat hij op de handrem staan.'


Eerdmans verbaast zich ook over het gemak waarmee directeur programmering Timmer van de NPO het besluit van de EO aangrijpt om Uitgesproken te stoppen. 'Ik was verbaasd dat hij in De Wereld Draait Door direct zo'n stellige conclusie heeft getrokken.' Jan Tromp van de VARA vermoedt zelfs een 'opzetje' tussen de EO en directeur programmering Timmer van de NPO. 'De EO zegt: wij stappen eruit en Timmer kopt gelijk die voorzet in. Men schuift elkaar een bal toe. Het is schmutzig.' De NPO onkent dat de uitkomst van de evaluatie eind maart al vast stond, laat staan dat er sprake is van doorgestoken kaart.


Van Liempt brengt fijntjes in herinnering: het was ooit de EO die uit het actualiteitenprogramma TweeVandaag moest stappen, omdat de KRO hun werkwijze niet journalistiek verantwoord vond. 'Het past in de cultuur van Nederlandse televisie-omroepen om elkaar de tent uit te vechten.'


Met het einde van Uitgesproken barst het gevecht om de zendtijd tussen half negen en negen uur 's avonds opnieuw los. De EO werkt aan een nieuw actualiteitenprogramma, dat ze zelfstandig wil gaan maken. Het accent komt te liggen op 'mensen in de knel', zoals de vastgebonden gehandicapte jongeman Brandon, onlangs nog de ontdekking van Uitgesproken EO.


VARA en WNL hebben nog geen concrete plannen voor een nieuw programma. Van Klaveren vindt dat Uitgesproken wel heel snel is opgegeven. 'Kijk maar eens naar Kopspijkers of De Wereld Draait door, dat was ook niet gelijk een succes.'


Eerdmans zou het liefste doorgaan op de ingeslagen weg. 'Wij zijn het nieuwe Hilversum. Standpuntjournalistiek, dat is de uitdaging voor het bestel. Wij willen opiniëren, dat is heel anders dan je leert aan de School voor Journalistiek. Maar dit staat ons wel te wachten. In de Verenigde Staten is het onderscheid tussen opinie- en actualiteitentelevisie al bijna verdwenen.'


Zou het niet beter zijn om de missie voor een geprofileerd actualiteitprogramma te laten varen? Ad van Liempt denkt van wel. 'Netwerk opnieuw oprichten met een verplichting tot intensieve samenwerking, dat is het beste,' adviseert hij.


Maar daar is geen draagvlak voor. De NPO benadrukt dat Uitgesproken een van vele programma's was dat is opgericht vanuit de nieuwe, geprofileerde visie. Van een mislukking van de visie van Hagoort is volgens de publieke omroep dan ook geen sprake.


Ook in Den Haag hecht men waarde aan een pluriforme invulling van het bestel, ook waar het gaat om actualiteitenprogramma's.'Het moet wel journalistiek zijn', zegt Martijn van Dam, mediawoordvoerder van de PvdA. 'Wim Bosboom die terugkomt, dat past niet in Nederland anno 2011.' Maarten Haverkamp van het CDA hecht aan een 'geprofileerde omroep' met 'uitgesproken programma's'.


Uitgesproken verschijnt nog tot 1 september. 'We zijn nog niet eens op de helft van het seizoen', benadrukt Van Klaveren. Hij ziet er niet tegenop om nog vijftig uitzendingen te maken van een programma dat ten dode is opgeschreven. 'Het is heel leuk om te doen. De publieke omroep heeft het imago van een slangenkuil en de actie van de EO versterkt dat, maar op het niveau waarop ik werk, is daar helemaal geen sprake van.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden