analyse terugkeer basisbeurs

Drie hordes die de terugkeer van de basisbeurs bemoeilijken

Studentenprotest op de Dam van september vorig jaar tegen het plan van minister Van Engelshoven om studenten meer rente te laten betalen op het studievoorschot. Beeld Evert Elzinga / ANP

In de kabinetsformatie na de Tweede Kamerverkiezingen van maart 2021 gaat het sociaal leenstelsel voor studenten in zijn huidige vorm op de schop. Die conclusie is onontkoombaar nu de PvdA, die het stelsel jarenlang bepleitte en in 2015 mede verantwoordelijk was voor de invoering, dinsdag met een pleidooi kwam voor veel ruimere criteria voor een aanvullende beurs.

‘Dat is een nieuwe basisbeurs’, zei PvdA-fractievoorzitter Lodewijk Asscher onomwonden tegen het AD. Hij stelt voor om de groep die voor een aanvullende beurs (een gift) in aanmerking komt, te vergroten tot studenten van wie de ouders maximaal een ton verdienen. Nu is die aanvulling (van op dit moment 396,39 euro per maand) op wat wordt geleend alleen mogelijk als de ouders geen of een laag inkomen hebben.

Daarmee sluit Asscher zich aan bij CDA en ChristenUnie, die het leenstelsel nooit hebben gewild. Eerder dit jaar trok GroenLinks al de handen af van het stelsel, dat het bij de invoering onder Rutte II (VVD en PvdA) nog steunde. In de Tweede Kamer zijn alleen VVD en D66 nu nog voorstander van het stelsel in de huidige vorm.

Ook D66-minister Ingrid van Engelshoven (Onderwijs) lijkt inmiddels doordrongen van de negatieve maatschappelijke gevolgen van het gedwongen lenen om te kunnen studeren. Zij gaat ‘gedegen kijken naar de effecten van het nieuwe stelsel’, zei zij dinsdag, en als dat inderdaad ‘een grote belemmering’ is, dan ‘gaan we kijken naar de mogelijke aanpassingen’. Al eerder had zij een evaluatie van het leenstelsel toegezegd, die voor volgende zomer klaar moet zijn.

Met zijn herziene standpunt haakt Asscher aan bij een initiatief van ChristenUnie-leider Gert-Jan Segers. Onder de noemer Coalitie-Y trekt Segers sinds begin dit jaar met zes jongerenorganisaties ten strijde tegen taaie problemen waar jongvolwassenen tegenaan lopen: een (hoge) studieschuld, toegenomen prestatiedruk (onder andere door het bindend studieadvies), flexibele arbeidscontracten die geen baanzekerheid bieden en aangescherpte hypotheekeisen die het kopen van een eigen huis bemoeilijken.

Precies die conclusies stonden eind vorige week ook in een rapport van de Sociaal-Economische Raad. Daar stelde een jongerenplatform van ten dele dezelfde jongerenorganisaties vast dat het toekomstperspectief van de generatie die nu de woon- en arbeidsmarkt betreedt slechter is dan dat van de generatie hiervoor.

Of het huidige systeem van studieleningen straks nog leenstelsel heet, is volgens de PvdA een semantische kwestie. Asscher sprak dinsdag van ‘nieuwe zekerheden voor een nieuwe generatie’. Hij heeft nog een ander belang voor ogen. Bij Coalitie-Y heeft ook GroenLinks zich aangesloten. Als ook D66 mee gaat doen en mogelijk het CDA, tekent zich op dit terrein een nieuwe, brede coalitie af – zonder de VVD.

Los van dit politieke perspectief zijn er drie belangrijke hindernissen voordat ingrijpende wijzigingen mogelijk zijn.

Het regeerakkoord

In Den Haag is het openbreken van afspraken uit het regeerakkoord tussen VVD, CDA, D66 en CU een politiek zwaar middel. Het is sinds 2017 gebeurd bij de voorgenomen afschaffing van de dividendbelasting (niet doorgegaan) en een nieuw kinderpardon (dat er aanvankelijk niet zou komen).

Ook op het punt van het leenstelsel is al een concessie gedaan. De rente op het studievoorschot zou worden verhoogd, maar minister Van Engelshoven trok dat wetsvoorstel onder zware politieke druk in de Eerste Kamer in. Andere grote aanpassingen liggen niet voor de hand.

Het kost veel geld

Het afschaffen van de basisbeurs leverde 1 miljard per jaar op, was de prognose, die wordt geïnvesteerd in het hoger onderwijs. Criticasters zeggen dat er minder geld terugvloeit naar de collegebanken, maar niemand wil de extra investering kwijt. De PvdA schat dat voor haar nieuwe vorm van een basisbeurs 700 miljoen nodig is. Dat bedrag komt daar dan nog eens bovenop. Ook de nieuw ingevoerde OV-jaarkaart voor mbo-studenten moet van de PvdA blijven. Kortom, werk aan de winkel voor de volgende minister van Financiën.

De gemaakte schulden moeten mogelijk kwijtgescholden

CU en CDA hebben steeds gewaarschuwd voor de schuldenberg waarmee de schatkist wordt opgezadeld door het leenstelsel. Die bedraagt inmiddels meer dan 20 miljard; studenten lenen gemiddeld 22 duizend euro. Stel dat in 2023 het leenstelsel wordt teruggedraaid, dan hebben sinds 2015 acht jaargangen studenten moeten lenen om hun studie mogelijk te maken.

Volgens Segers moet voor deze groep een ‘rechtvaardige regeling’ worden getroffen; Asscher spreekt van een ‘fatsoenlijke regeling’. Of kwijtschelding van schulden dan tot de mogelijkheden behoort, is een van de punten waarover partijen flink zullen moeten onderhandelen.

Omstreden stelsel

De basisbeurs werd in 1986 ingevoerd en gaf iedereen een onafhankelijke studiefinanciering. Via ‘tempobeurs’ en ‘prestatiebeurs’ werden in de jaren negentig de duimschroeven aangedraaid: wie niet op tijd afstudeerde, moest de gift terugbetalen.

Met ingang van het collegejaar 2015-2016 werd de basisbeurs afgeschaft voor nieuwe studenten. Regeringspartijen VVD en PvdA, die in de Eerste Kamer geen meerderheid hadden, slaagden erin de steun van D66 en GroenLinks te verwerven. Motto: de slager moet niet meebetalen aan de studie van de advocaat.

Lenen gebeurt tegen gunstige voorwaarden. De rente was tot nu toe 0 procent. Wie meer nodig heeft dan (nu) 486,08 euro per maand, en niet in aanmerking komt voor de aanvullende beurs, kan bijlenen. Maar het maatschappelijk verzet is binnen vier jaar tijd zeer groot geworden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden