Drie componisten verbonden door een uiterste individualiteit

Werken van Lachenmann, Rihm en Zimmermann in het Concertgebouw en Beurs van Berlage Amsterdam...

Zou het kunnen dat het muzikale Duitsland dat vijf jaar geleden in het Holland Festival werd geportretteerd een heel ander land was dan het Duitsland dat nu aan de orde is? Wat zich destijds op het presenteerdblad van programmeur Elmer Schönberger aandiende was een breed geschakeerd menu van uiteenlopende componisten en stijlen. Het was wat knabbelen aan Hespos, proeven van Yun; een hapje Stahnke, een hapje Steinke en smullen bij Kagel.

Festivaldirecteur Jan van Vlijmen is niet iemand van een liberaal aanbod in gevarieerde delicatessen, maar eerder iemand van heldere lijnen in duidelijk omgrensde kaders. Zijn Duitsland is het land van Helmut Lachenmann en Wolfgang Rihm, daartussenin Bernd Alois Zimmermann en, op enige lichtjaren afstand in een eigen universum, Karlheinz Stockhausen.

Het bestaat natuurlijk niet dat zich in vijf jaar tijd ongemerkt een complete revolutie heeft afgespeeld en dat er opeens totaal andere componisten zijn opgestaan. Rihm, Lachenmann, Zimmermann en zeker Stockhausen waren uiteraard geen onbekenden en genoten ook toen al een niet geringe reputatie. Wat zich geleidelijk aan wel begint af te tekenen is een verschuiving in de publiekswaardering, ten voordele van componisten die zich niet als pioniers of volgelingen van het serialisme en radicale vernieuwingen hebben geprofileerd.

Daarmee is beslist niet gezegd dat het werk van iemand als Lachenmann niet radicaal of vernieuwend zou zijn. Maar Lachenmann attaqueert niet zozeer vermeende oude waarden in de muziek, alswel de verregaande ontwaarding van schoonheid door gedachtenloze massaconsumptie. De polka, de wals, de gigue en het siciliano in zijn Tanzsuite mit Deutschlandlied (zaterdag in het Concertgebouw door Radio Symfonie Orkest en Arditti String Quartet onder leiding van Hans Zender), of het klarinetconcert van Mozart in Accanto (zondag in de Beurs van Berlage door Radio Kamerorkest met Peter Eötvös) zijn in handen van Lachenmann citaat noch verwijzing, maar rammelende, knarsende en krakende skeletten die er bijna om smeken vooral niet 'gewoon' mooi gevonden te worden.

Maar toch: de weerstand die de muziek aanvankelijk oproept, vraagt even zo goed ook om overwinning. Want schoonheid in klank en vorm kun je de werken van Lachenmann niet ontzeggen. Of daarmee de esthetische waarneming als zodanig ook is veranderd, is een andere kwestie. De ervaring van schoonheid blijft in wezen dezelfde; het is eerder alsof de dans zich heeft verplaatst van het gouden kalf naar het gouden paard.

Begeeft Lachenmann zich op zijn zoektocht naar ultieme schoonheid in zulke krochten als de 'ontklanking' en de ontkenning van muziek, bij Rihm bleek zondag in de Beurs de klank zelf begin- en eindpunt van alle muziek. Massief, ijl, hevig explosief, dun en langgerekt, fysiek, aards en bovenaards: Rihms klankenwereld is in zijn uitgestrektheid een akoestische herverovering op de elektronische muziek. La lugubre gondola/Das Eismeer is een vijfde poging zijn bevriende collega Luigi Nono te gedenken. Met een piano op het podium, een piano achter in de zaal, het orkest verdeeld in twee groepen voert Rihm in krachtige, directe taal zowel een dialoog in klank en ruimte als een monoloog voor de overleden componist. Daarmee lijkt Rihm in tegenstelling tot Lachenmann of Zimmermann (van wie de Antiphonen werden uitgevoerd), meer de conceptie dan de receptie van de klank toegedaan.

Wat de drie componisten verbindt is niet hun toontaal, maar hun tot het uiterste doorgevoerde individualiteit. Niet door het markeren van een bepaalde stijl of sound, maar door de eigen keuze boven de rationele consequenties van een methode te plaatsen. Terwijl serialisten probeerden het irrationele te bedwingen en minimalisten de 'objectiviteit in het proces' onderzochten, balanceerden de drie op het slappe koord tussen intuïtie en ratio, uiterste subjectiviteit en bovenpersoonlijke muziek. Die lijn - uiteraard één van de vele in de hedendaagse muziek - kwam dit festival even kristalhelder naar voren.

Pay-Uun Hiu

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden