Nieuws complotdenkers

Dreiging complotdenkers neemt toe: ‘Door sociale media is het steeds makkelijker complottheorieën te verspreiden’

De dag voor het bloedbad in El Paso lekte een FBI-document uit. Het beschrijft de groeiende dreiging van wit-nationalistische complotdenkers door de opkomst van de sociale media. Met bovendien een belangrijke rol voor de Amerikaanse president Trump.

Een verkiezingsbijeenkomst van Trump-aanhangers in Wilkes Barre, waar de ‘Q‘ wordt getoond. Beeld Getty Images

Vlak voor de 21-jarige Patrick Crusius vorig weekeinde in El Paso 22 mensen doodschoot, plaatste hij een manifest op internet. Daarin uitte hij de vrees voor een links complot van de Democraten dat bewust zou aansturen op massa-immigratie. ‘Deze aanval is een antwoord op de Latijns-Amerikaanse invasie van Texas’, schreef de schutter. ‘Ik verdedig simpelweg mijn land tegen deze culturele en etnische vervanging.’

Crusius was de vierde witte schutter in een jaar die op basis van de nationalistische omvolkingstheorie, bekend als great replacement, een aanslag pleegde. Eerder waren er aanslagen in Poway, Pittsburgh (allebei VS) en het Nieuw-Zeelandse Christchurch. The Guardian stelde in navolging van El Paso een lijst op van zestien aanslagen die in de afgelopen acht jaar zijn geïnspireerd door dergelijke complottheorieën, met in totaal meer dan 175 doden.

De dreiging die van complotdenkers uitgaat, groeit. Zo luidt de conclusie van een FBI-document, dat exact een dag voor de aanslag in El Paso uitlekte. Voor het eerst in zijn geschiedenis categoriseert de FBI de binnenlandse complotdenkers expliciet als een ideologisch gedreven ‘extremistische groep’, vergelijkbaar met islamitische terroristen. Complotgedreven aanslagen zullen volgens de organisatie ‘zeer vermoedelijk’ gaan toenemen, vooral in aanloop naar de Amerikaanse presidentsverkiezingen in 2020.

Volgens de FBI neemt de ‘intensiteit’ van de theorieën toe. Dit zou komen door de sociale media. Complotdenkers vinden elkaar in het internettijdperk gemakkelijk op forums zoals 4chan en 8chan. Iedereen kan zijn ideeën uploaden op YouTube en verspreiden via de sociale media. Nooit eerder was het zo gemakkelijk voor complotdenkers om elkaar te vinden en elkaar te sterken in het gedachtegoed.

Complotdenken is van alle tijden, en het is volgens wetenschappers moeilijk om te meten of het fenomeen groeit. ‘Het zou kunnen dat de dreiging toeneemt’, zegt Michael Wood, die onderzoek doet naar complotdenkers aan de Universiteit van Winchester. ‘Hoe vaker mensen worden blootgesteld aan bepaalde denkbeelden, hoe eerder ze geneigd zijn erin te geloven. Het verspreiden van de theorieën is door de sociale media veel makkelijker geworden.’

Eerder dit jaar publiceerden de Harvard-politicologen Nancy L. Rosenblum en Russell Muirhead het boek A Lot of People are Saying, waarin ze betogen dat het complotdenken dankzij de sociale media een nieuwe, gevaarlijke fase is ingegaan. Zij stellen dat de theorieën die op het internet circuleren ‘veel absurder’ zijn dan voorheen.

De onderzoekers denken hierbij vooral aan twee theorieën van de laatste jaren: ‘Pizzagate’, en het daaruit voortkomende ‘QAnon’. Ook in het document van de FBI worden deze twee theorieën expliciet genoemd als staatsgevaarlijk. Ze hebben in de afgelopen jaren al tot verschillende geweldsincidenten geleid.

Pizzagate ontstond tijdens de campagne van de Amerikaanse presidentsverkiezingen in 2016. Het verhaal dook op dat er vanuit een kelder onder een pizzeria in Washington D.C. een satanisch en pedofiel netwerk zou worden gerund, met de Clintons als spil. In december dat jaar stormde een man uit North Carolina gewapend een pizzeria binnen en richtte zijn wapen op een werknemer. Twee weken later werd een man uit Californië gearresteerd die een monument in Springfield wilde opblazen, onder andere om Pizzagate onder de aandacht te brengen.

Uit Pizzagate kwam QAnon voort, een gedachtegoed dat de Amerikaanse autoriteiten nog meer zorgen baart. Aanhangers geloven dat president Trump bezig is met een grootschalig plan om de zogeheten deep state te ontmantelen, een samenzwering van ambtenaren die hem zouden tegenwerken om zijn plannen te verwezenlijken. Een geheimzinnig persoon uit het Witte Huis, ‘Q’, zou op de extreem-rechtse forums 4chan en 8chan berichten lekken over de operatie. Vandaar ook de naam QAnon, een afkorting van Q anonymous.

QAnon-aanhangers vertonen zich steeds vaker op rally’s van Trump, voorzien van merchandising met de letter ‘Q’. Ze grijpen elke mogelijkheid aan om te geloven dat de president achter ze staat en de strijd tegen de deep state inderdaad gaande is. Die kansen krijgen ze genoeg: de president heeft tientallen keren – al dan niet per ongeluk – aanhangers van QAnon geretweet. Op 17 juli bij een rally in Greenville prees hij een baby in een Q-pakje. ‘Prachtig kind’.

Volgens zowel de Harvard-politicologen als Michael Wood van de Universiteit van Winchester speelt de president een gevaarlijke rol in de dynamiek van de complotdenkers. Hij lijkt ze zelfs openlijk te steunen. Eerder deze maand organiseerde hij een ‘socialemediaconferentie’, waarvoor hij veel rechtse en extreem-rechtse internetpersoonlijkheden uitnodigde. Onder hen ook QAnon-aanhangers, zoals de activist en radiocommentator Bill Mitchell (‘Q is fascinerend’).

Trump geeft zelf ook graag voeding aan het complotdenken. Beeld ABC News

Trump was heel positief over de wijze waarop de aanwezigen van de conferentie de ‘fake news’-media doorgaans weten te passeren. Hij gaf toe dat niet alle ideeën die ze op internet verspreiden altijd even waar waren, maar desondanks konden ze rekenen op zijn steun. ‘Het is slecht, maar oh, het is geniaal.’

Het profiel van mensen die ontvankelijk zijn voor dit gedachtegoed is nog altijd complex. Het lijkt mensen aan te spreken die een duidelijk zwart-wit wereldbeeld hebben, zegt Wood. Het heeft te maken met een drang naar een geordende wereld waarin een duidelijk ‘goed en slecht’ is. Het radicaliseren gebeurt thuis, alleen. Uit onderzoek blijkt dat het veelal mensen uit de middenklasse zijn, die het gevoel hebben achtergesteld te zijn of iets te moeten verdedigen. ‘De manifesten van de aanslagplegers zijn allemaal heel erg defensief’, zegt Wood. Maar het is volgens hem nooit te laat om in gesprek te gaan met complotdenkers, hoe moeilijk ook. ‘Het blijft belangrijk met valide tegenargumenten aan te komen.’

Een belangrijke verantwoordelijkheid ligt bij politici. ‘De tragedie nu is dat gekozen politici vanwege opportunistische redenen hun verantwoordelijkheid op dit gebied niet nemen’, zei Rosenblum in een interview met Vox. ‘Het feit dat de president van de VS een van de hoofdverspreiders is van complottheorieën, is duidelijk een heel slecht teken.’

Lees verder

 Hoe complotgedreven witte schutters  elkaar inspireren, van Utoya naar Christchurch naar El Paso. 

Julia Ebner (28) onderzocht de ‘grote vervangingstheorie’, die stelt dat het witte ras dreigt uit te sterven. Een aanhanger van deze theorie schoot afgelopen weekend 22 mensen dood in El Paso.

Leiden de algoritmes van social media je naar extreme content? YouTube werkt radicalisering in de hand, zo bleek eerder dit jaar uit onderzoek van De Correspondent en de Volkskrant. Het algoritme dat aanbevelingen doet voor nieuwe video’s op YouTube speelt daar een grote rol in. 

Internetforum 8chan bleek vorig weekeinde de broedplaats voor de ideeën van de aanslagpleger in El Paso. De bedenker betuigde, te laat, spijt. Hebben techbedrijven eigenlijk wel een idee wat ze kunnen veroorzaken?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden