Dreiging blijft, ook wanneer IS op de kaart lijkt uitgewist

Tien dagen is het offensief nu bezig om Mosul te bevrijden van Islamitische Staat (IS). Rondom de stad zijn al 90 dorpen heroverd. Elitetroepen van het Iraakse leger wisten deze week te naderen tot op slechts 2 kilometer van de buitenwijken van Mosul.

Een lid van de Irakese contraterroristische troepen arresteert een man die verdacht wordt lid te zijn van IS. Beeld AP

Maar als Mosul wordt heroverd, is IS niet verslagen - in Irak noch daarbuiten. Waarom niet?

Stap om te beginnen in de auto naar Qayyara, een stad waarvan de legerbasis een belangrijke springplank is in het Mosul-offensief. De weg naar Qayyara steekt de rivier de Tigris over, via een noodbrug van pontons. Wie deze brug passeert, valt iets op: legervoertuigen rijden zenuwachtig. De soldaten bij het checkpoint zijn wantrouwig. Aan de zuidkant is de weg versterkt met een aarden wal - terwijl het front naar Mosul de andere kant op ligt, naar het noorden. Wat is hier aan de hand?

Aan deze rivieroever, bijna achter de pontonbrug, begint een tweede regio in Irak die nog in handen is van IS. Dit gebied, tientallen kilometers rondom de stad Hawija, komt zelden in het nieuws. Maar dit is wel de plek waar IS hoogstwaarschijnlijk de dodelijke aanslagen in Kirkuk organiseerde, afgelopen vrijdag.

Hawija is 'het hoofd van de IS-slang', schrijft de Irakese journalist Marwan Ibrahim al-Ani voor het Washington Instituut, een gezaghebbende denktank. 'Het bevrijden van Hawija is belangrijker dan oprukken naar Mosul.'

Een andere aanwijzing voor de invloed van IS buiten Mosul is de machtsgreep van afgelopen weekend in Rutba, een strategisch gelegen grensplaats. Het Iraakse leger probeert nu al drie dagen om Rutba terug te veroveren op IS. Strijders van de extremistische beweging hadden zich verschanst in het bestuursgebouw in het centrum.

Pal over de grens, in Syrië, bezit IS nog steeds een enorm grondgebied, met als middelpunt Raqqa, de zelfverklaarde hoofdstad van het kalifaat. Wanneer Mosul valt, ligt het voor de hand dat IS zich hier hergroepeert. Eerder deze week vertelde de Amerikaanse minister van Defensie Ash Carter dat het offensief om Raqqa te heroveren, daarom snel zal beginnen. Er zal zelfs 'overlap zijn' tussen de slag om beide steden.

Maar inmiddels lijkt dat toch minder zeker: het Pentagon heeft erkend dat de slag om Raqqa langer zal duren dan de slag om Mosul.

Praktisch gezien lijkt het lastig om beide oorlogen tegelijk te voeren. Nu al klagen Koerdische Peshmergastrijders dat de VS te weinig luchtsteun biedt in de strijd voor Mosul. Juist gevechtsvliegtuigen en verkenningsvliegtuigen van de internationale coalitie zijn ook nodig om greep te krijgen op Raqqa, stelt het Pentagon.

Een ander probleem lijkt zwaarwegender: nu het Raqqa-offensief op touw zetten, betekent dat de internationale gemeenschap zich volop moet storten in de geopolitieke chaos van de burgeroorlog in Syrië. De bereidheid daartoe - zeker aan Amerikaanse zijde - lijkt nihil. Niet internationale troepen, maar 'Arabische strijdkrachten' moeten daarom Raqqa bevrijden, stelde de Britse minister van Defensie Michael Fallon woensdag.

Voertuigen van het Irakese leger rijden in Qayyara, ten zuiden van Mosul. Beeld Reuters

Maar hoe deze wensdroom er in de praktijk uit ziet, is onduidelijk. Syrië valt bijna uit elkaar door interne spanningen. Het leger van president Assad kan de strijd tegen gematigde rebellengroeperingen al nauwelijks aan. De rebellen - voor zover geen sympathisant van IS - vechten om te overleven. Alleen de Koerdische strijders in Noord-Syrië zijn een serieuze tegenstander voor IS. Maar hen wordt het manouvreren lastig gemaakt door inmenging van Turkije.

Raqqa is met 200 duizend inwoners niet meer dan een provinciestad, maar naar verhouding lopen hier meer IS-strijders rond dan in de miljoenenstad Mosul, wat de verovering niet eenvoudiger zal maken.

Onheilspellend is dat al eerder is geprobeerd om Mosul te bevrijden van IS - in 2008, toen de terreurgroep nog Al Qaeda heette. Net als nu rukte het Iraakse leger met Amerikaanse steun op in een snel offensief. Maar zodra de soldaten vertrokken, kwamen de extremisten subiet weer terug naar de stad.

De wrok in Mosul zit diep. Onder alleenheerser Saddam Hoessein was deze overwegend soennietische stad leverancier van legerofficieren en topambtenaren aan het Iraakse regime. Maar sinds de val van Saddam voelen de soennietische bewoners zich weggezet als tweederangs burgers, uitgebuit door de sjietische regering in Bagdad. Al Qaeda, en later IS, kon daarom rekenen op brede steun bij de bevolking.

In Irak zijn de sektarische spanningen tussen soennieten en sjieten springlevend. Nog steeds boezemen sjietische milities angst in bij vluchtelingen uit Mosul. In Kirkuk worden alle soennietische vluchtelingen die tot vrijdag gewoon in de stad konden wonen, nu gedwongen afgevoerd naar een gesloten kamp om 'infiltraties door IS' tegen te gaan.

Ondertussen is Mosul nog lang niet bevrijd. IS verzet zich hevig: door tunnels te graven onder dorpen, betonnen muren op te werpen in het stadscentrum en mogelijk ook door opstandige inwoners te executeren. Ook als IS haar grondgebied kwijtraakt, zullen er strijders zijn die 'daar of ergens anders aanslagen beramen in ons vaderland,' zo stelt de Amerikaanse minister Carter.

De dreiging blijft bestaan, ook wanneer het islamitische kalifaat op de kaart lijkt uitgewist.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden