Dreigend onheil

Een zwarte kist bergt een serie reprints van rauwe fotoboeken en tijdschriften uit de roerige jaren zestig in Japan. Het land industrialiseerde genadeloos....

De reprints van de fotoboeken en -tijdschriften zijn opgeborgen in een matzwart, wat mysterieus theekistje, met in witte letters Japanese Box erop. Wie het kistje opent, ondergaat de fascinerende gewaarwording ruim dertig jaar terug te stappen in de tijd en opgenomen te worden in een cultuur die hem nagenoeg onbekend is.

Drie facsimile's van het Japanse underground-fototijdschrift Provoke, en drie reproducties van gruizige, lyrische boeken met een sfeer van revolte en dreiging maken de jaren zestig voelbaar, zoals de jonge kunstenaars in Tokyo die toen moeten hebben ondergaan. In dezelfde formaten en papiersoorten, in dezelfde rauwe, anti-gepolijste druk - wild en overdonderend - maken de herdrukken op een fascinerende manier de geladen jaren zestig en begin zeventig in Japan ook letterlijk bijna tastbaar.

De originele Provokes, de eerste verscheen in 1968, zijn kostbare, in het westen vrijwel onbekende en in Japan nauwelijks nog te bemachtigen collector's items. Hetzelfde geldt voor de boeken van de drie vooraanstaande fotografen Nobuyoshi Araki, Takuma Nakahira en Daido Moriyama. Daarom is het mooi dat de Duitse uitgever Christoph Schifferli, ooit door Magnum-fotograaf Martin Parr geattendeerd op de kwaliteit van deze underground-fotografie, met de Japanners overeenstemming wist te bereiken over de herdruk. Het Duitse Schaden brengt het zestal, bijeengebracht in de Japanese Box, in een beperkte oplage van 1500 uit.

De sfeer van oproer in het jaar van de Praagse Lente en het Parijse studentenverzet had in Japan een grimmige pendant. De tijden veranderden ook dáár, maar het waren geen ludieke provo's of kabouters, en geen blowende bloemenkinderen die het gezicht van de nieuwe generatie bepaalden.

Japan industrialiseerde in een moordend tempo, met rampzalige gevolgen voor het milieu. De traditionele woningbouw in de grote steden werd weggevaagd ten behoeve van kolossale flats voor de snel groeiende bevolking. Het studentenverzet tegen de ongeleide industrialisering, de ongebreidelde economische expansie en de invloed van het Amerikaanse consumentisme - Coca-Cola rukte op in het Japanse straatbeeld - kwam tot uitdrukking in massale, gewelddadige protesten tegen de uitbreiding van het vliegveld Narita bij Tokyo. Bossen en landbouwgrond zouden voor startbanen moeten wijken. Ook de wereldtentoonstelling Expo 70 in Osaka zette de maatschappelijke verhoudingen op scherp. Dat blijkt uit de teksten in Provoke; EXPO 70 is een van de weinige leesbare, want in romeinse letters gedrukte woorden die de westerling opvalt te midden van de Japanse karakters.

Met extreme, vaak lage camerastandpunten, scheve horizonten, harde schaduwen en korrelige afdrukken in zwartwit beklemtonen de fotografen de vervreemding die de snelle modernisering bij hen oproept. Landschappen worden gedomineerd door graafmachines, hoogspanningsmasten, viaducten, fabrieken en rokende schoorstenen. De stedelingen worden geportretteerd als eenlingen, eenzaam in de dreigende duisternis van de stad. Anoniem zijn ze in de massa's die de metro bevolken. En altijd zijn de straten nat van de regen.

In Provoke 2 en in zijn boek For A Language To Come brengt Nakahira het gevoel van dreiging angstaanjagend dichtbij. Een vliegtuig komt boven een donkere, woest deinende zee aanzetten met een zwarte rook uitstotende motor. De enorme dode vissen in rijen op een door hijskranen en felle schijnwerpers gedomineerde kade lijken op reusachtige bommen, klaar om in B52'ers te worden geladen.

Het antwoord op het onheil van lawaai, vuil, de kilte en lelijkheid van beton vinden de fotografen binnenshuis. Eros is de ondertitel van Provoke 2. Nakahira doet die ondertitel met radicale portretten eer aan. Extreme close-ups van zwaar opgemaakte vrouwen, vaak onscherpe beelden die het zwarte van de ogen en het haar accentueren en laten vervloeien. Schaars uitgelichte, of juist hoekige opnamen van naakte vrouwen, waarbij de consequente onherkenbaarheid - het gezicht is weggedraaid of overschaduwd, of er valt haar overheen - aangeeft dat er aan een taboe wordt getornd.

Araki's vroege werk, gebundeld in Sentimental Journey uit 1971, is minder zwaarmoedig en depressief dan de Provokes. Araki publiceerde niet in het blad, hij stond als werknemer van een reclamebureau aanvankelijk aan de kant van het establishment en zocht zijn eigen weg. Sentimental Journey is de gedrukte equivalent van een road movie, waarin de reis die de fotograaf met zijn bruid maakte door middel van een beeldverhaal wordt verteld.

Maskers, schilderijen, uitgebloeide bloemen en verlaten interieurs zijn verwijzingen naar verval, en Araki's jonge vrouw, vaak met spijkerbroek en ontbloot bovenlichaam, symboliseert daarin een lichtelijk tragische hoofdrol. Peinzend staart ze over een rivier, in gedachten verzonken leunt ze, gezeten op de grond, het hoofd tussen de schouders, tegen een stoel. Beelden van haar naakt op bed worden afgewisseld door foto's van lege, onopgemaakte bedden, waarmee zowel aantrekkingskracht tussen het paar als verlatingsangst wordt gesuggereerd. De vergelijking met Nagasi Oshima's fatale liefdesgeschiedenis vol suspense, L'Empire des Sens, is onmiskenbaar.

Zo zochten de jonge Japanse fotografen, meest dertigers toen, ieder naar een eigen uitdrukkingsmogelijkheid van dat blijkbaar alom gevoelde grote onbehagen. Moriyama tastte daarbij in A Farewell To Photography met een aan devotie grenzende ernst de grenzen van de fotografie als communicatiemiddel af. Het 'vaarwel' in de titel is daarbij bedoeld om de intensiteit van de blik te prikkelen: kijken alsof je het voor de allerlaatste keer doet, of iemand voor een allerlaatste keer ziet.

Niet alleen met eigen foto's, ook met krantenknipsels, foto's van televisieprogramma's, reclamemateriaal, extreme uitvergrotingen en contactafdrukken van bekraste negatieven geeft Moriyama een overrompelend beeld van het chaotische Japan. Slachtoffers van moorden en ongevallen, gangsters, zakenlieden, woninginterieurs, kinderen in parken, vliegtuigen, helikopters, zware vrachtwagens - bulderende motoren en wervelende beweging zetten de zintuigen op scherp. Moriyama brengt de overspanning van de Japanse samenleving van rond 1970 over naar het heden.

Zo vormt de Japanese Box een uitzonderlijk document met fotografie die de tijd waarin zij is ontstaan verre overstijgt. De poëtische kracht is meedogenloos, en de soms sidderende nervositeit evenzeer van het Tokyo uit de jaren zeventig als van de hedendaagse hoogtechnologische maatschappij.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden