Dreigen in Brussel, masseren in Den Haag

Premier Rutte schoffeert de 2,5 miljoen kiezers die nee stemden bij het Oekraïne-referendum, zeggen de initiatiefnemers. Maar wat doet Rutte in Brussel?

Mark RutteBeeld ANP

'Het wordt moeilijk. De kans dat we eruit komen is klein.' Dat zei premier Rutte dinsdagavond in Brussel over zijn pogingen een uitweg te vinden uit de netelige positie waarin Nederland en Europa terecht zijn gekomen door het nee van de Nederlandse kiezers tegen het Europese associatieakkoord met Oekraïne.

De premier moet laveren tussen de 27 Europese lidstaten die het associatieverdrag al hebben geratificeerd en de Tweede Kamer. Die eist dat recht wordt gedaan aan de uitslag van het Oekraïne-referendum in april. Daarin verwierp 61 procent van de kiezers de overeenkomst met Oekraïne. Rutte zoekt een oplossing waarin zowel Europa als de Kamer en de kiezer zich kunnen vinden. Dat vergt stuurmanskunst.

Op de Europese top in Brussel gaf Rutte voor het eerst inzicht in hoe hij dit wil aanpakken. Uit een vertrouwelijk verslag van het overleg met zijn Europese collega's blijkt dat hij de tekst van het associatieakkoord het liefst ongewijzigd wil laten, zodat de EU-lidstaten het tijdrovende en onzekere ratificatieproces niet over hoeven te doen.

In plaats daarvan wil hij proberen in overleg met de Europese leiders tot een aparte, juridisch bindende verklaring te komen. Deze aanvulling op het verdrag moet tegemoet komen aan de 'vele zorgen' van de Nederlandse kiezers die in de campagne kwamen bovendrijven. Die verklaring mag niet enkel cosmetisch zijn, aldus Rutte.

Tijdens het Europese overleg schetste hij de drie prominentste zorgen: het associatieakkoord is een eerste stap naar een Oekraïens lidmaatschap van de EU, de paragrafen over militaire samenwerking zijn feitelijk een veiligheidsgarantie en er zal steeds meer geld naar Oekraïne gaan.

Het zal moeilijk worden om de woorden te vinden die deze zorgen wegnemen. Een land als Polen wil Oekraïne graag in de EU hebben. Bovendien kan de EU, gebonden aan het eigen verdrag, niet zomaar de deur dichtgooien als Kiev officieel het lidmaatschap wil aanvragen. En hoe vat je het Nederlandse 'wij willen niet sterven voor Kiev'-sentiment in een juridisch bindende tekst?

Toch is dit zijn inzet, bezwoer Rutte. 'En lukt het niet, dan teken ik niet', dreigde hij dinsdagnacht na het Brusselse werkdiner. Een Nederlands nee zou een streep door het verdrag zijn, want de deal met Oekraïne vereist unanieme instemming van de lidstaten. Het dreigement is tactisch. Rutte probeert de Europese Commissie en de andere EU-lidstaten tot inschikkelijkheid te bewegen. Tegelijkertijd wil hij het thuisfront laten zien dat hij het hard speelt. Vandaar ook benadrukte hij telkens hoe moeilijk het zal worden. 'De kans is vrij groot dat we niet ratificeren', zei hij woensdag nogmaals.

Scepsis

Zijn positie doet denken aan die van de Britse premier David Cameron toen die in februari een Europese uitzonderingspositie voor de Britten probeerde binnen te slepen. De speciale Brexit-top duurde maar liefst drie dagen, ogenschijnlijk een titanenstrijd. Camerons resultaat stuitte in eigen land enkel op scepsis.

Met vergelijkbare scepsis reageren Nederlandse nee-stemmers nu op Ruttes strijdplan. Thierry Baudet van het Forum voor Democratie, medeorganisator van de Nederlandse nee-campagne, doet het af als 'totale flauwekul'. 'De Nederlanders hebben niet gevraagd om een amendement. Ze hebben gewoon tegen het verdrag gestemd. De nee-stemmers worden geschoffeerd.' Hij probeert via de rechter af te dwingen dat het kabinet kleur bekent: ratificeren of niet.

De premier kan de onvrede bij Baudet niet wegnemen, gaf Rutte woensdag toe. 'Nu is hij boos omdat ik inhoudelijk een antwoord probeer te vinden op de grieven. Maar niet ratificeren zal bij Baudet en anderen in het nee-kamp ook tot grote irritatie leiden, is mijn overtuiging. Want dan zal blijken dat de andere landen zullen doorgaan met een vergelijkbaar Oekraïneverdrag waar Nederland niet bij zit.'

Thierry Baudet, een van de initiatiefnemers van het referendum, tijdens een bijeenkomst van zijn Forum voor Democratie op de avond van het Oekraïne-referendum.Beeld ANP

Een Nederlandse aanvulling op het verdrag is zeker niet onmogelijk, hoe lastig het volgens Rutte ook wordt. Andere landen dwongen in het verleden uitzonderingen af. Cameron bedong in februari een Britse aanvulling op het Europese verdrag (nu betekenisloos na de Brexit). Ierland verwierf in 2009, na een referendum, een uitzonderingspositie om onder meer een eigen conservatief abortusbeleid te voeren.

De houding van de andere lidstaten is vooralsnog constructief. Door het Brexit-referendum is het besef gegroeid dat de sceptische burger niet langer kan worden genegeerd. EU-president Tusk stelde dinsdag dat de leiders hun best te zullen doen 'een wettig bindende oplossing' te vinden waarmee Rutte kan thuiskomen. Volgens een hoge EU-ambtenaar hoopt men er voor het eind van het jaar uit te zijn.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden