Drastisch bombastisch

Tolstojs klassieker Anna Karenina werd al vele malen verfilmd. Hoe is de nieuwste van regisseur Joe Wright? In elk geval een voor het oog en niet voor het hart, zegt filmrecensent Kevin Toma.

De wereld is één groot theater in Joe Wrights Anna Karenina. In de openingsscène gaat het doek omhoog - 'Tsaristisch Rusland, 1874' staat erop. Vervolgens voltrekt de tragische liefdesgeschiedenis, naar de klassieke roman van Lev Tolstoj, zich vrijwel geheel op het podium en in de coulissen. Het decor wordt opgebouwd waar je bij zit, zodat een kantoor rits-rats verandert in een chic restaurant, dat transformeert tot een drukke balzaal of het huis van heldin Anna Karenina; de poorten van de schouwburg klappen open naar een weids winterlandschap en via een zijdeurtje lopen de personages zo het station van Moskou binnen. Dit met alle mogelijke filmtrucs in elkaar gezette theater kent geen logistieke beperkingen: bezoekt Anna een paardenrace waaraan haar minnaar deelneemt, dan stuiven tientallen paarden over de bühne.


Soms zitten Karenina en de andere personages ook in de zaal, alsof ze kijken naar het toneelstuk dat ze zelf spelen. Een stuk vol afdalende kroonluchters, wapperende waaiers en diepe zuchten is het, vormgegeven als een opera waarin maar niet wordt gezongen. Er is duidelijk veel aandacht besteed aan de manier waarop de personages bewegen: van de uitzinnig gestileerde mazurka's en walsen tot de scène waarin Karenina een brief leest, terwijl ze door haar personeel in een jurk wordt gehesen.


De boodschap is dan al snel duidelijk. In het decadente milieu van de 19de-eeuwse Russische aristocratie voert iedereen een show op. Een verhaal heeft Wright (Atonement, Pride & Prejudice) dan eigenlijk niet meer nodig om zijn punt te maken.


Het scenario van Tom Stoppard schakelt niettemin tussen twee plotlijnen: Anna's schandalige affaire met legerofficier Vronsky en de veel puurdere relatie tussen haar schoonzus Kitty en haar aanbidder Levin. Romances die het vaak moeten afleggen tegen de visuele extravagantie waarmee Wright de film vult.


De gefabriceerde indruk die Anna Karenina tot in de kleinste details maakt, kweekt automatisch ook afstandelijkheid. De personages blijven poppetjes die mooi kunnen dansen, smachten en instorten; in alle drukte is weinig gelegenheid om je eens alleen op het gezicht van hoofdrolspeelster Keira Knightley te concentreren. Misschien dat een andere actrice dan nog steeds kans had gezien om Karenina's innerlijke verscheurdheid zichtbaar te maken, maar Knightley is te lichtgewicht om temidden van alle bombast en opzettelijke kunstmatigheid een mens van vlees en bloed neer te zetten.


Deze versie van Anna Karenina- de zoveelste in een lange reeks verfilmingen - is er dan ook een voor het oog, niet voor het hart. Als je dat eenmaal accepteert, valt er zeer veel te genieten.


Er komt geen einde aan de inventiviteit waarmee Wright zijn wereld-als-theaterconcept uitwerkt. Prachtig hoe hij Karenina in modeltreintjes door de Russische nacht laat rijden. Of hoe de snippers van een verscheurde brief omlaag vallen als een dik pak sneeuw.


Extra: 'Een verschrikking'

Welke draai een film ook aan Tolstojs klassieke roman Anna Karenina geeft, zelf zou hij er waarschijnlijk zijn schouders (en neus) voor ophalen. In 1879 noemde hij het boek 'een verschrikking die voor mij niet langer bestaat'. Hij nam daarmee afstand van de sterrenstatus die hij als schrijver zo ijverig had opgebouwd.


Extra: Tolstojs liefdesgeschiedenis werd al vaak verfilmd. Vier klassiekers:

Anna Karenina(Vladimir Gardin, 1914)


In de jaren tien van de vorige eeuw werd vrijwel elk jaar wel ergens een verfilming van Anna Karenina gemaakt. De meeste van deze films zijn verloren gegaan, incompleet of nauwelijks nog te zien, zoals ook deze. De tweede Russische verfilming werd in eigen land door de pers blijkbaar nog hoger aangeslagen dan de roman van Tolstoj. En ook al gebruikte Gardin een moderne locomotief in Karenina's zelfmoordscène, nog steeds vond men het bijzonder indrukwekkend en filmisch dat Anna (Mariya Germanova) hier niet à la Tolstoj van het perron afspringt, maar op het spoor gaat staan terwijl de trein in de verte nadert.


Anna Karenina(Clarence Brown, 1935)


De meetlat voor elke Karenina-verfilming. Greta Garbo had Karenina ook al gespeeld in Edmond Gouldings zwijgende drama Love (1927), maar toen kon nog niemand horen hoe fantastisch haar zwoel-Zweedse accent paste bij Tolstojs tragische heldin. Regisseur Clarence Brown geeft Garbo ook de mooiste introductie van alle Karenina's: haar trein komt aan, rook en stoom vullen het scherm, en uit de mist doemt haar gezicht op. Maar ook als de diva niet in beeld is, blijft deze Anna Karenina een lust voor het oog. Zoals in de openingsscène, waar de camera bijna een minuut lang, in een doorlopende opname, over een weelderig gedekte tafel glijdt.


Anna Karenina(Julien Duvivier, 1948)


Deze ondergewaardeerde Britse kostuumproductie werd door de legendarische producer Alexander Korda groots opgezet, maar deed het jammerlijk slecht bij de pers en het publiek. Ondanks alle ontrouw en onvervulde liefde, komt de gevoelstemperatuur nauwelijks boven het nulpunt - aldus de kritiek. Er zit niet meer passie in dan 'een zucht om het verwelken van een bloem', schreef Bosley Crowther van The New York Times destijds. Belangrijkste oorzaak: het overduidelijke gebrek aan chemie tussen hoofdrolspeelster Vivien Leigh en de volledig verkeerd gecaste Ierse acteur Kieron Moore, als haar minnaar Vronsky.


Nahr al-Hob (Ezzel Dine Zulficar, 1961)


Misschien wel de curieuste van alle Karenina-verfilmingen. Het Egyptische Nahr al-Hob (The River of Love) is ook een van de weinige bewerkingen die het boek naar de moderne tijd verplaatst. Het eenvoudige meisje Nawal (Faten Hamama) wordt aan een kille aristocraat uitgehuwelijkt, maar valt voor de charmes van legerofficier Khaled. Deze wordt gespeeld door Omar Sharif, een jaar voordat hij internationaal zou doorbreken met zijn rol in David Leans Lawrence of Arabia. Mooie variant op Karenina's zelfmoord: aan het begin van de film droomt Nawal dat ze met haar auto klem komt te zitten op een spoorwegovergang, terwijl ze aan het slot op precies dezelfde plek voor de trein springt.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden